Những nghiên cứu thắng giải qua 4 mùa Sáng kiến Khoa học

Cuộc thi Sáng kiến Khoa học do VnExpress tổ chức thường niên, bắt đầu từ năm 2022, dưới sự chỉ đạo của Bộ Khoa học và Công nghệ. Sứ mệnh của Cuộc thi nhằm thúc đẩy phong trào nghiên cứu đối với các nhà nghiên cứu trẻ, doanh nghiệp và những người yêu khoa học không chuyên.

Mỗi mùa thi, hội đồng giải thưởng đánh giá, chọn và trao 6 – 7 giải cho các công trình xuất sắc, gồm giải đặc biệt, nhất, nhì, ba, khuyến khích. Riêng năm 2025, ngoài các hạng mục chính còn vinh danh thêm các dự án tiêu biểu đến từ doanh nghiệp, nên tổng số giải của năm này tăng lên là 9.

Dùng công nghệ vệ tinh để khai thác cá

Ở năm đầu tiên tổ chức, giải Đặc biệt trị giá 100 triệu đồng, được trao cho tác giả Đồng Quang Hùng (Khánh Hòa) với giải pháp kết hợp công nghệ vệ tinh và chà nổi truyền thống trong khai thác thủy sản.

Tác giả đưa ra giải pháp sử dụng các phao dò cá đặt cạnh chà nổi – thiết bị truyền thống dùng để thu hút cá tụ lại trên biển. Các phao này truyền dữ liệu qua vệ tinh về tàu cá, cung cấp thông tin như tọa độ, độ sâu đàn cá, khối lượng cá dự kiến, nhiệt độ nước và dòng chảy.

Dựa vào các dữ liệu, ngư dân có thể xác định khu vực có cá trước khi tiến hành đánh bắt. Cách tiếp cận mới giúp tăng hiệu quả khai thác, đồng thời giảm chi phí nhiên liệu và thời gian tìm kiếm ngư trường.

Theo tác giả, chỉ với khoảng 100 triệu đồng đầu tư ban đầu, ngư dân có thể tăng sản lượng đánh bắt từ 3 đến 5 lần, đồng thời tiết kiệm khoảng 40% nhiên liệu cho mỗi chuyến đi biển.

Giải pháp cũng cung cấp nguồn dữ liệu phục vụ đánh giá và dự báo ngư trường, hỗ trợ cơ quan nghiên cứu trong việc theo dõi nguồn lợi thủy sản. Với khoảng gần 44.000 tàu cá hoạt động trong các nghề lưới vây, lưới rê và câu cá ngừ đại dương, giải pháp ước tính có quy mô thị trường khoảng 5 triệu USD mỗi năm.

TIR lens mới cho đèn LED

Năm 2023, giải Nhất trị giá 70 triệu đồng được trao cho TS Nguyễn Đoàn Quốc Anh cùng các cộng sự thuộc nhóm nghiên cứu tối ưu hóa hệ thống điện (PSO), Khoa Điện – Điện tử, Đại học Tôn Đức Thắng.

Nhóm nghiên cứu phát triển công nghệ TIR lens – thấu kính phản xạ trong toàn phần (còn gọi là chóa đèn) gắn vào đèn LED. Thiết bị này giúp hướng toàn bộ ánh sáng phát ra về phía trước và phân bố ánh sáng đồng đều hơn.

Theo nhóm nghiên cứu, công nghệ mới giúp tăng hiệu suất chiếu sáng, đồng thời giảm giá thành và cải thiện chất lượng ánh sáng của đèn LED. Hệ thống cũng được tối ưu để có thể áp dụng trên nhiều loại sản phẩm chiếu sáng khác nhau.

TIR lens mới có thể được sử dụng trong các hệ thống chiếu sáng dân dụng cũng như trong lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp và ngư nghiệp. Sáng kiến này đã được cấp bằng sáng chế USPTO (Mỹ) vào năm 2022.

TS Nguyễn Đoàn Quốc Anh cho biết, sau khi được giải nhóm có kinh phí và cơ hội tiếp tục phát triển dự án. “Tôi dùng toàn bộ số tiền thưởng để phát triển TIR lens mới cho đèn LED ứng dụng chiếu sáng cho các tàu khai thác hải sản sau đó”, anh nói, thêm rằng hiện sản phẩm đèn LED mới ứng dụng cho tàu cá đã hoàn thiện và thương mại hóa đầu tiên tại ngư trường tỉnh Bình Thuận.

Chuyển hóa bùn giấy thành cellulose vi khuẩn

Giải Nhất năm 2024 được trao cho nhóm nghiên cứu Biomass Lab do PGS.TS Nguyễn Đình Quân cùng các cộng sự tại Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP HCM thực hiện.

Nhóm nghiên cứu phát triển công nghệ chuyển hóa bùn giấy – một loại chất thải của ngành công nghiệp giấy, thành cellulose vi khuẩn, dạng cellulose có cấu trúc nano 3D.

Quy trình được thực hiện bằng phương pháp hóa sinh kết hợp. Sản phẩm cellulose vi khuẩn là nguyên liệu sinh học có giá trị, có thể ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như nhựa sinh học, dệt may, màng lọc nano, da hoặc gỗ nhân tạo, áo giáp chống đạn và sản xuất giấy.

Giải pháp của nhóm nghiên cứu giúp các nhà máy giấy giảm gánh nặng xử lý chất thải, đồng thời tận dụng nguồn phế thải lớn để tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế, góp phần thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn.

Công nghệ hiện được thử nghiệm ở quy mô pilot tại nhà máy giấy Thuận An (Bình Dương) và nhà máy giấy Khôi Nguyên (Bình Phước). Dự án cũng đã được Cục Sở hữu trí tuệ chấp nhận đơn đăng ký độc quyền sáng chế tháng 10/2023.

Trạm lắp ráp thông minh cho công nhân

Tại cuộc thi Sáng kiến Khoa học 2025, hạng mục nhà khoa học chuyên không có giải Nhất. Tuy nhiên, ở hạng mục nhà khoa học không chuyên, giải Nhất trị giá 100 triệu đồng được trao cho dự án “Trạm lắp ráp thông minh nâng cao hiệu suất làm việc cho công nhân”. Dự án do nhóm sinh viên ngành Quản lý kỹ thuật công nghiệp, Khoa Máy tàu biển, Đại học Hàng hải Việt Nam nghiên cứu và phát triển.

Trạm lắp ráp là hệ thống tích hợp gồm khung cơ khí dạng modul, camera giám sát thao tác, máy chiếu hướng dẫn và phần mềm phân tích dữ liệu. Mô hình hướng tới xây dựng trạm làm việc thông minh, kết hợp công nghệ hiện đại và yếu tố công thái học. Giải pháp giúp tối ưu quy trình thao tác, hỗ trợ hướng dẫn trực quan cho công nhân và phân tích dữ liệu làm việc để cải thiện hiệu suất sản xuất.

Hệ thống có thể giúp người lao động giảm căng thẳng và nguy cơ chấn thương trong quá trình làm việc, đồng thời nâng cao năng suất cá nhân. Với doanh nghiệp, giải pháp góp phần giảm tỷ lệ lỗi sản phẩm, tối ưu chi phí đào tạo và sản xuất.

Năm nay, cuộc thi Sáng kiến Khoa học 2026 có chủ đề “Gieo mầm công nghệ, gặt tương lai xanh”, mở cổng nhận bài thi từ 9/2. Chương trình hướng tới các nhà khoa học tại viện nghiên cứu, trường đại học và các nhà sáng chế không chuyên. Các sản phẩm dự thi có thể đang trong giai đoạn thử nghiệm hoặc đã được ứng dụng, có hoặc chưa đăng ký sở hữu trí tuệ.

Cuộc thi nhận bài qua hình thức online, thời gian từ ngày 09/02 đến ngày 30/03. Các tác giả, nhóm tác giả gửi bài thi có thể truy cập tại đây, điền các trường thông tin giới thiệu về dự án, các điểm mới, tính sáng tạo, tiềm năng phát triển, cam kết bản quyền…

Cuộc thi diễn ra theo nhiều vòng, kết hợp đánh giá chuyên môn và bình chọn của độc giả. Sau giai đoạn nhận hồ sơ, các dự án sẽ trải qua vòng sơ loại trực tuyến, kết quả được quyết định bởi hội đồng giám khảo và bình chọn của độc giả VnExpress. Những dự án xuất sắc sẽ vào vòng chung kết, thuyết trình trực tiếp hoặc trực tuyến trước hội đồng chuyên môn.

Toàn bộ tiền giải thưởng do Quỹ Hy vọng (Hope Foundation) tài trợ. Đây là quỹ xã hội hoạt động vì cộng đồng, không vì lợi nhuận, được vận hành bởi Báo VnExpress và Công ty cổ phần FPT. Quỹ hướng tới thúc đẩy công nghệ thông tin, phát triển tri thức bền vững, kết nối tấm lòng nhân ái để tạo ra xã hội bình đẳng và tiến bộ. Với việc đồng hành cùng cuộc thi, Quỹ Hy vọng mong muốn thúc đẩy các sáng kiến từ những người trẻ, để từ đó ứng dụng công nghệ vào mọi mặt của đời sống.

>>>Thông tin về cuộc thi tại đây

Trọng Đạt