Nhiều hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật đối mặt nguy cơ bị cấm tại EU
Thông tin từ Phòng An toàn thực phẩm và Môi trường (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) cho thấy Liên minh châu Âu (EU) đang triển khai gói quy định “Food & Feed Safety Omnibus” nhằm đồng bộ tiêu chuẩn giữa hàng hóa nội địa và hàng nhập khẩu.
Một điểm đáng chú ý của chương trình là sự thay đổi trong cách tiếp cận quản lý. Nếu trước đây EU đánh giá dựa trên mức độ phơi nhiễm thực tế (risk-based), thì nay chuyển sang đánh giá theo “đặc tính nguy hại” (hazard-based). Theo đó, chỉ cần một hoạt chất có khả năng gây ung thư, rối loạn nội tiết hoặc ảnh hưởng đến hệ sinh thái là có thể bị cấm, không cần chờ bằng chứng về nguy cơ trong điều kiện sử dụng thực tế.
Nhiều hoạt chất bảo vê thực vật sẽ bị hạ mạnh ngưỡng dư lượng tối đa trong sản phẩm nông sản xuất khẩu vào EU (Ảnh: Huân Trần).
Song song với đó, EU đề xuất nguyên tắc mới: Các hoạt chất đã bị cấm tại khối này sẽ không được phép tồn dư trong hàng nhập khẩu. Cơ chế nới lỏng mức dư lượng tối đa (MRL) riêng cho hàng nhập khẩu dự kiến bị loại bỏ, buộc doanh nghiệp xuất khẩu phải tuân thủ hoàn toàn tiêu chuẩn của EU thay vì tiêu chuẩn của nước sản xuất.
Đáng chú ý, EU cũng đề xuất đưa giới hạn dư lượng tối đa (MRL) về mức giới hạn định lượng mặc định 0,01 mg/kg đối với các hoạt chất nguy hại hoặc chưa được phê duyệt. Đây là ngưỡng gần như không chấp nhận bất kỳ dư lượng nào, đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu sản xuất.
Ông Ngô Xuân Nam – Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam – cho biết, tính đến ngày 24/3, EU đã ban hành 15 thông báo dự thảo liên quan đến thiết lập MRL đối với hơn 30 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật. Trong đó, mức áp dụng phổ biến là 0,01 mg/kg đối với nhóm trái cây, hạt, rau và 0,05 mg/kg đối với cà phê, cacao, gia vị. Mức 0,01 mg/kg cũng được áp dụng mặc định với các sản phẩm chưa thiết lập MRL.
Nhiều hoạt chất đang bị siết chặt hoặc có nguy cơ bị cấm hoàn toàn trong nông sản xuất khẩu, như Chlorpyrifos, nhóm Neonicotinoids (clothianidin, thiamethoxam, imidacloprid) dự kiến bị đưa về mức “không phát hiện”, hay Mancozeb có khả năng bị cấm trong thời gian tới. Các hoạt chất khác như Carbendazim, Metribuzin, 1,4-Dimethylnaphthalene cũng bị điều chỉnh giảm mạnh, xuống ngưỡng 0,01-0,05 mg/kg.
Theo đánh giá của Văn phòng SPS Việt Nam, các quy định mới sẽ làm thu hẹp danh mục hoạt chất được phép sử dụng, đồng thời gia tăng chi phí kiểm nghiệm, chuyển đổi sản xuất và nguy cơ bị cảnh báo qua hệ thống cảnh báo nhanh thực phẩm và thức ăn chăn nuôi (RASFF).
Thanh long, hồ tiêu, chanh dây… là những nông sản dự báo sẽ chịu nhiều ảnh hưởng bởi chính sách mới về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật tại EU (Ảnh: Huân Trần).
Cơ quan này cũng cho biết hiện có 13 hoạt chất đang được EU giám sát chặt chẽ, thường xuyên xuất hiện trong các cảnh báo liên quan đến nông sản xuất khẩu của Việt Nam. Phần lớn các hoạt chất này gắn với những mặt hàng chủ lực như thanh long, sầu riêng, ớt, vải, chôm chôm và chè.
Khuyến cáo không sử dụng hoạt chất đã bị cảnh báo
Trước những thay đổi mang tính hệ thống từ thị trường EU, cơ quan quản lý và các hiệp hội ngành hàng cho rằng doanh nghiệp cần chủ động điều chỉnh quy trình sản xuất, tránh rơi vào thế bị động khi quy định chính thức có hiệu lực.
Ông Nguyễn Quý Dương – Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật – cho biết, từ đầu tháng 1 đến nay, cơ quan này đã liên tục gửi văn bản tới các địa phương, hiệp hội và doanh nghiệp để cập nhật thông tin. Tuy nhiên, thách thức lớn hiện nay nằm ở tốc độ lan tỏa thông tin và khả năng phản ứng đồng bộ của toàn chuỗi sản xuất.
Theo ông Dương, việc siết chặt tiêu chuẩn sẽ tác động trực tiếp tới các ngành hàng như rau quả, chè và cà phê – những lĩnh vực có mức độ sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cao. Do đó, yêu cầu cấp thiết là các địa phương phải nhanh chóng phổ biến quy định tới từng hộ sản xuất, tránh tình trạng chậm thích ứng khi chính sách đã có hiệu lực.
Bên cạnh đó, các địa phương và doanh nghiệp cần giảm dần sự phụ thuộc vào hóa chất, đồng thời thúc đẩy các mô hình canh tác bền vững như làm cỏ thủ công, quản lý dịch hại tổng hợp và kiểm soát sinh học. Dù làm tăng chi phí và công sức trong giai đoạn đầu, đây được xem là hướng đi dài hạn để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe.
Song song với chuyển đổi sản xuất, doanh nghiệp cần chủ động thiết lập “hàng rào kỹ thuật” trước khâu xuất khẩu. Ông Dương khuyến nghị tăng cường kiểm tra chất lượng thông qua lấy mẫu và phân tích theo danh mục hoạt chất mà EU đang kiểm soát, coi đây là bước gần như bắt buộc nhằm giảm thiểu rủi ro.
“Trong trường hợp bị cảnh báo hoặc trả hàng, doanh nghiệp không chỉ thiệt hại về tài chính mà còn đối mặt với hệ quả dài hạn, đặc biệt là việc bị tăng tần suất kiểm tra. Hiện có những mặt hàng nông sản phải chịu tần suất kiểm tra lên tới 50%”, ông Dương cho biết.
Cơ quan chức năng khuyến cáo nông dân tuyệt đối không sử dụng hoạt chất đã bị cảnh báo tại thị trường EU (Ảnh: Huân Trần).
Đối với các hoạt chất đã bị EU cảnh báo, đặc biệt ở nhóm rau quả với ngưỡng 0,01 mg/kg, ông Dương nhấn mạnh giải pháp duy nhất là không sử dụng hoặc thay thế bằng hoạt chất khác có hiệu lực tương đương. Thực tế cho thấy đã có lô hàng bị từ chối nhập khẩu chỉ vì dư lượng đạt 0,02 mg/kg, cao hơn rất nhỏ so với quy định.
Trong ngành cà phê, việc EU siết chặt hoạt chất Glyphosate đã buộc doanh nghiệp mất nhiều năm điều chỉnh, từ thay đổi tập quán canh tác đến chuyển sang các biện pháp không hóa chất hoặc sử dụng hoạt chất thay thế. Tuy nhiên, ngay cả các chất thay thế này cũng đang tiếp tục bị đưa vào diện xem xét hạn chế.
Từ góc độ hiệp hội, đại diện Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA) cho rằng mức 0,05 mg/kg đối với nhóm cà phê, cacao và gia vị là rất khó đáp ứng, do đặc thù sản xuất thường sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sát thời điểm thu hoạch. Vì vậy, VPSA kiến nghị EU cân nhắc hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế của Ủy ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Quốc tế (Codex), đồng thời kéo dài thời gian lấy ý kiến để các nước xuất khẩu có thêm thời gian chuẩn bị.
Dù đối mặt nhiều thách thức, ông Ngô Xuân Nam – Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam – cho biết vẫn ghi nhận những tín hiệu tích cực. Một số mặt hàng như thanh long, chanh leo đã cải thiện rõ rệt mức độ tuân thủ, không phát sinh cảnh báo nào từ đầu năm 2026 đến nay.
Theo ông Nam, trong khuôn khổ của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có quyền tham gia góp ý đối với các dự thảo quy định. Nếu không chủ động tham gia, toàn bộ chi phí thích ứng khi chính sách được ban hành sẽ do doanh nghiệp gánh chịu.
Thực tế, Việt Nam từng có kinh nghiệm thành công khi phối hợp góp ý để EU điều chỉnh một số mức MRL đối với hồ tiêu. Điều này cho thấy, với dữ liệu đầy đủ và lập luận thuyết phục, việc tác động tới chính sách quốc tế là hoàn toàn khả thi.
Nguồn: https://dantri.com.vn/kinh-doanh/nong-san-viet-doi-mat-rui-ro-khi-eu-siet-du-luong-thuoc-bao-ve-thuc-vat-20260327073731452.htm
