Vành đai tri thức trên những đỉnh trời biên giới

Nơi mùa xuân được ngóng đợi bên những móng trường

Yên Khương – xã biên giới duy nhất của huyện Lang Chánh cũ, tỉnh Thanh Hóa – tiếp giáp với huyện Sầm Tớ, tỉnh Hủa Phăn của nước bạn Lào. 7km đường biên xanh rì màu lá vầu và lúp xúp những nếp nhà sàn Thái cùng với 17,6km đường biên giới thuộc xã Bát Mọt tạo thành dải phên dậu dài và sâu, men theo những triền núi cao khuất nắng.

Tại Trường Tiểu học Yên Khương, thầy Nguyễn Đức Thoả vẫn giữ thói quen đứng ở sân trường mỗi sáng, nhìn lũ trẻ lũn cũn xách cặp từ những lối mòn men sườn đồi đi học.

Mùa xuân năm nay, cảnh rừng cảnh đồi vẫn thế, tiếng dép nhựa lẫn trong tiếng chim rừng, vạt áo học trò va vào ngọn vầu ướt sương. Chỉ là trong ánh mắt thầy và trò lấp lánh một niềm khấp khởi khó tả – niềm vui của sự đón đợi khi ngôi trường mới đang dần hình thành cách đó không xa.

Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính dự lễ khởi công tại Trường nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở xã Yên Khương, Thanh Hóa (Ảnh: VGP – Nhật Bắc).

Trong thời gian chờ trường mới hoàn thiện, hơn 400 học sinh tiểu học Yên Khương học tạm ở các điểm trường lẻ, mượn nhà văn hóa thôn làm lớp học. Điều kiện còn nhiều thiếu thốn, nhưng theo lời thầy Thoả, nề nếp học tập vẫn được giữ gìn. Trẻ đến lớp đều đặn, tỷ lệ chuyên cần cao, rất ít em bỏ học. 

“Phụ huynh dường như cũng háo hức về ngôi trường mới, nghĩ đến tương lai rất gần con em mình được học trong những phòng học khang trang, đàng hoàng, to đẹp mà càng thêm quyết tâm cùng con đến trường mỗi ngày”, thầy Thoả chia sẻ.

Ba tháng trước, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính dự lễ khởi công Trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở Yên Khương trên khu đất 1,5 ha ở bản Bôn.

Cùng ngày, ở cách Yên Khương hơn 560km, Trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở Hướng Phùng, huyện Hướng Hoá cũ, tỉnh Quảng Trị, cũng được xới những nhát cuốc đầu tiên. Công trường những ngày cuối năm còn đỏ đất, lẫn trong sương sớm Trường Sơn.

Trường THCS Hướng Phùng nằm trên địa bàn rộng, học sinh phân tán ở nhiều thôn bản xa trung tâm. Trong số 483 học sinh hiện nay, khoảng 60% là con em đồng bào Vân Kiều.

Với thầy Nguyễn Văn Tý – Hiệu trưởng nhà trường, việc duy trì sĩ số chưa bao giờ là bài toán dễ dàng. Mùa mưa bão, chỉ vài ngày mưa không dừng là học sinh nghỉ học hàng loạt vì sạt lở đất. Con đường đến trường của nhiều học trò Vân Kiều nhiều chục năm qua thường xuyên bị cắt ngang bởi những dốc núi trơn trượt như thế.

Bởi vậy, khi dự án xây dựng trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp trên diện tích gần 10ha được triển khai tại Hướng Phùng, niềm vui của thầy trò lan sang cả từng gia đình trong bản.

Ngôi trường mới, theo kỳ vọng của thầy và đồng nghiệp, sẽ giúp các em được ăn ở, chăm sóc tốt hơn, đồng thời tạo ra một môi trường học tập ổn định, hạn chế tình trạng nghỉ học gián đoạn. “Khi được quan tâm đầy đủ hơn, có chỗ ăn ở an toàn, việc dạy và học của cả thầy lẫn trò chắc chắn sẽ tốt lên”, thầy Nguyễn Văn Tý thổ lộ niềm hy vọng.

Học sinh dân tộc thiểu số ở Quảng Trị (Ảnh: Tiến Thành).

Không riêng Yên Khương hay Hướng Phùng, 248 xã biên giới của 17 tỉnh biên giới cũng đang bước vào một cái Tết mới mẻ, nơi mùa xuân được ngóng đợi bên những móng trường dần lộ hình.

Ngày 9/11/2025, 72 trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở đã được khởi công đồng loạt tại 14 tỉnh biên giới (3 tỉnh không thực hiện được do mưa lũ). Sự kiện được truyền hình trực tiếp trên VTV1, kết nối từ địa đầu Lũng Cú đến miền đất cực Tây An Giang.

Lần đầu tiên, giáo dục vùng biên được đặt vào trung tâm của một quyết sách lớn, với quy mô, nguồn lực và cách tiếp cận mang tính chiến lược dài hạn. Đó là lấy giáo dục làm nền tảng để giữ đất, giữ người, giữ tương lai nơi phên dậu Tổ quốc.

Trường nội trú vùng biên – nền tảng bền vững nhất để giữ đất, giữ người

Theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, hiện cả nước có 956 trường phổ thông tại 248 xã biên giới đất liền. Tuy nhiên, số trường phổ thông dân tộc nội trú mới chỉ là 22, với quy mô 7.644 học sinh, chiếm vỏn vẹn 2,3% tổng số trường và 1,2% số học sinh phổ thông trên địa bàn được hưởng chính sách nội trú.

Trong khi đó, tổng số học sinh phổ thông tại các xã biên giới lên tới hơn 625.000 em. 43,7% số này có nhu cầu được nội trú, bán trú nhưng chưa đủ điều kiện tiếp cận.

Khoảng trống giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng chính là nguyên nhân sâu xa dẫn đến tình trạng học sinh nghỉ học gián đoạn, thậm chí bỏ học – điều mà các thầy cô ở Yên Khương, Hướng Phùng hay nhiều xã biên giới khác đã phải đối mặt suốt nhiều năm.

Bên cạnh việc thiếu hụt về cơ sở vật chất, sự bất cập trong phân bổ đội ngũ giáo viên cũng ảnh hưởng đến khả năng bảo đảm chất lượng giáo dục tối thiểu cho học sinh vùng sâu, vùng xa.

Trong bối cảnh đó, nếu không có những giải pháp đủ mạnh, đủ tầm, địa phương rất khó bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục, chưa nói đến việc nâng cao chất lượng và tạo nguồn nhân lực tại chỗ cho các vùng biên giới.

Chủ trương đầu tư xây dựng 248 trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp tiểu học – trung học cơ sở tại 248 xã biên giới đất liền đã được xác lập trong Thông báo kết luận số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 của Bộ Chính trị, và được cụ thể hóa bằng Nghị quyết số 298/NQ-CP ngày 26/9/2025 của Chính phủ.

Theo đó, 100 trường được lựa chọn đầu tư trong giai đoạn 1 với tổng nhu cầu vốn gần 20.000 tỷ đồng. Các trường khởi công trong tháng 11/2025 dự kiến hoàn thành và đưa vào sử dụng trước thềm năm học 2026-2027.

Mốc thời gian ấy là lời cam kết với hàng trăm nghìn gia đình vùng biên, rằng con đường đến trường của con em họ sẽ bớt xa, bớt dốc, bớt phụ thuộc vào may rủi của thời tiết, địa hình hay những bữa trưa thiếu thốn.

Mô hình trường phổ thông nội trú liên cấp được Bộ Xây dựng thiết kế theo tiêu chuẩn cơ sở vật chất trường phổ thông ở mức cao nhất hiện nay, với cấu trúc phù hợp với thực tiễn sống của người dân địa phương.

Khác với các điểm trường lẻ phân tán hoặc mô hình bán trú – nội trú manh mún trước kia, trường nội trú liên cấp được thiết kế như một không gian giáo dục hoàn chỉnh.

Việc học tập, ăn ở, sinh hoạt và rèn luyện của học sinh được tổ chức trong cùng một khuôn viên, với đầy đủ khu lớp học, khu nội trú, nhà ăn, thư viện, phòng học bộ môn, khu sinh hoạt văn hóa – thể thao đa năng, sân vận động, nhà công vụ dành cho giáo viên…

Tổ chức liên cấp từ tiểu học đến trung học cơ sở cũng giúp xóa đi “điểm gãy” khi học sinh chuyển cấp. Thay vì phải rời trường, rời bản làng quen thuộc để tìm một môi trường học tập mới, các em có thể tiếp tục con đường học tập trong cùng một không gian, với đội ngũ giáo viên hiểu rõ hoàn cảnh, phong tục và năng lực của mình.

Sự liền mạch ấy đặc biệt quan trọng với học sinh dân tộc thiểu số, khi mỗi lần thay đổi môi trường đều đi kèm nguy cơ tụt lại phía sau.

Với giáo viên, trường nội trú liên cấp là tạo nền tảng cho sự gắn bó lâu dài. Khi cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ, sinh hoạt của thầy trò được bảo đảm, việc dạy học không còn bị cuốn vào vòng xoáy giữ sĩ số hay xử lý những thiếu thốn thường nhật. Thầy cô có điều kiện tập trung nhiều hơn vào chất lượng bài giảng, vào việc theo sát từng học sinh, nhất là những em yếu thế.

Xa hơn những bức tường gạch và phòng học mới, mô hình trường dân tộc nội trú liên cấp mang theo một kỳ vọng dài hạn. Khi trẻ em vùng biên được học tập trong điều kiện tử tế, trưởng thành ở chính quê hương mình, các em sẽ gắn bó với đất đai và biên cương. Đó là nền tảng bền vững nhất để giữ người, giữ đất.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn dự lễ khởi công Trường phổ thông nội trú liên cấp Hua Bum, Dào San, Lai Châu (Ảnh: M.H).

Vì thế, việc đầu tư cho trường học vùng biên không chỉ nhằm giải quyết câu chuyện giáo dục trước mắt. Đó còn là cách Nhà nước lựa chọn gieo những “hạt giống” dài hạn, tạo nền tảng tri thức, ổn định dân cư, hình thành nguồn nhân lực tại chỗ, từ đó củng cố thế trận kinh tế – xã hội gắn với quốc phòng, an ninh nơi phên dậu Tổ quốc.

Những ngày giáp Tết, thầy Nguyễn Đức Thoả nhẩm đếm lại số năm công tác ở Yên Khương. Sinh ra và lớn lên ở Lang Chánh, 15 năm nhìn học trò vùng cao xách cặp đến trường, cái giây phút tận mắt chứng kiến những nhát cuốc động thổ đầu tiên trên nền ngôi trường tiểu học cũ cách đây 3 tháng và khoảnh khắc mỗi sáng đi qua nhìn ngắm móng trường nội trú mới luôn làm trào lên trong lòng thầy nỗi xúc động khó tả.

Với thầy, hạnh phúc của nghề giáo là thấy những đứa trẻ người Thái, người Mường lớn lên cùng con chữ, được ăn đủ bữa, ngủ đủ giấc, sáng không phải vượt đường rừng đến lớp, rồi một ngày nào đó trưởng thành quay về chính mảnh đất này, làm giáo viên, bác sĩ, cán bộ địa phương, nối dài thêm, bồi dày thêm thêm vành đai tri thức trên đỉnh trời biên giới.