Vì sao việc tống đạt điện tử tại tòa án vẫn gặp khó?

(PLO)- Chuyên gia cho rằng quy định pháp luật cụ thể, rõ ràng về tòa án điện tử là rất quan trọng. Khi có quy định cụ thể thì việc áp dụng sẽ thống nhất, đồng bộ, đảm bảo đúng quy trình tố tụng.

Hôm qua (10-4), Trường ĐH Kinh tế – Luật (UEL), ĐH Quốc gia TP.HCM phối hợp cùng TAND Khu vực 1 – TP.HCM tổ chức tọa đàm “Tòa án điện tử trong bối cảnh cải cách tư pháp ở Việt Nam”. Các chuyên gia đã mổ xẻ nhiều vấn đề liên quan đến tòa án điện tử (TAĐT), bao gồm lợi ích và những vướng mắc, kinh nghiệm thực tế. Trong đó, nội dung được nhiều ý kiến đề cập là việc xây dựng hành lang pháp lý cho mô hình này.

Không thể vận hành trong môi trường “chân không thể chế”

Trình bày tham luận, PGS-TS Ngô Hữu Phước (Phó Trưởng Khoa phụ trách Khoa Luật Kinh tế UEL) cho biết theo Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), TAĐT là việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) vào mọi khía cạnh của hoạt động tư pháp. Việc này bao gồm quản lý án, lưu trữ hồ sơ, hỗ trợ ra quyết định và tương tác với công chúng.

Tuy nhiên, ông Phước cho rằng định nghĩa này còn nặng tính kỹ thuật. Ở góc độ pháp lý – xã hội, TAĐT phải là một hệ sinh thái tư pháp số, nơi các chủ thể như thẩm phán, luật sư, đương sự, viện kiểm sát, cơ quan thi hành án cùng kết nối, chia sẻ dữ liệu trong một không gian số thống nhất. Hệ thống này cần được vận hành bởi khung pháp lý đồng bộ, bảo đảm an toàn thông tin và quyền riêng tư.

Theo PGS-TS Ngô Hữu Phước, TAĐT không thể vận hành hiệu quả trong môi trường “chân không thể chế”. Nó đòi hỏi sự hội tụ của hạ tầng kỹ thuật, nhân sự chuyên nghiệp, hành lang pháp lý đầy đủ và khả năng tiếp cận công bằng cho người dân.

Khung pháp lý đầy đủ và đồng bộ là điều kiện nền tảng vì TAĐT không thể vận hành nếu thiếu hệ thống pháp luật hướng dẫn các giao dịch, thủ tục tố tụng trên môi trường số. Nghị quyết 01/2026/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao có hiệu lực từ ngày 1-3-2026 là bước tiến quan trọng. Nghị quyết này cho phép cá nhân, tổ chức nộp đơn khởi kiện, khiếu nại trực tuyến; gửi tài liệu, chứng cứ điện tử; nhận văn bản tố tụng điện tử; thanh toán án phí qua cổng dịch vụ công và tổ chức phiên tòa trực tuyến.

Dù vậy, cần tiếp tục hoàn thiện các văn bản dưới luật về giá trị pháp lý của chứng cứ điện tử, chữ ký số và cơ chế xác thực danh tính. Điều này nhằm bảo đảm mọi hoạt động trên môi trường số có hiệu lực tương đương tố tụng truyền thống.

Cần có quy định cụ thể

PGS-TS Ngô Hữu Phước nhấn mạnh bài học kinh nghiệm là phải đi trước một bước về thể chế. Như tại Singapore, đạo luật cải cách tòa án đã tạo khuôn khổ cho việc dùng công nghệ trong tố tụng. Việt Nam cần sớm rà soát, sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Tổ chức TAND để tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho TAĐT.

Đồng quan điểm, luật sư Trương Thị Hòa cho rằng qua thực tiễn hành nghề, có thể thấy Việt Nam đã bước đầu hình thành TAĐT ở cấp độ thấp, áp dụng tại nhiều địa phương. Việc xây dựng TAĐT là nhu cầu thực tế, cần thực hiện càng sớm càng tốt. Pháp luật cũng có quy định nhưng chưa rõ ràng.

Bà cho rằng để triển khai TAĐT một cách hiệu quả, cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý. Nếu sửa đổi Bộ luật Tố tụng dân sự, cần đặc biệt lưu ý nội dung này.

Theo luật sư Trương Thị Hòa, quy định pháp luật cụ thể, rõ ràng về TAĐT là rất quan trọng vì đó là hành lang pháp lý để điều chỉnh. Khi có quy định cụ thể thì việc áp dụng sẽ thống nhất, đồng bộ, đảm bảo đúng quy trình tố tụng.

Ông Quách Hữu Thái – Phó Chánh án TAND TP.HCM cũng kiến nghị quy định về TAĐT nên được cụ thể hóa trong Bộ luật Tố tụng Dân sự. Ông chỉ ra “điểm nghẽn” lớn hiện nay là việc tống đạt văn bản, giấy tờ tố tụng.

Điều 173 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) quy định 5 phương thức cấp, tống đạt, thông báo văn bản tố tụng. Trong đó, có quy định việc cấp, tống đạt, thông báo bằng phương tiện điện tử theo yêu cầu của đương sự hoặc người tham gia tố tụng khác phù hợp với quy định của pháp luật về giao dịch điện tử.

Theo đó, việc tống đạt bằng phương thức điện tử chỉ được thực hiện khi đương sự có văn bản yêu cầu hoặc người tham gia tố tụng khác phù hợp với quy định của pháp luật về giao dịch điện tử. Nếu đương sự không yêu cầu thì không thể thực hiện tống đạt điện tử.