Vụ heo bệnh ở Công ty Đồ hộp Hạ Long: Bịt ngay lỗ hổng hậu kiểm

Nhiều doanh nghiệp vì lợi nhuận mà bất chấp sức khỏe cộng đồng.

Theo các đại biểu Quốc hội, những vụ việc bị phát hiện chỉ là phần nổi của tảng băng trôi. Nếu không có giải pháp căn cơ, không loại trừ khả năng còn nhiều trường hợp vi phạm khác chưa bị phát hiện, ảnh hưởng đến sức khỏe của người tiêu dùng.

Do đó, công tác quản lý quy trình sản xuất trong doanh nghiệp phải được thực hiện chặt chẽ và xuyên suốt từ khâu nhập nguyên liệu, sản xuất đến thành phẩm…

Có che giấu dịch bệnh?

Ngày 12-1, nêu ý kiến tại phiên họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học – Công nghệ và Môi trường, cho rằng vụ Công ty CP Đồ hộp Hạ Long sử dụng thịt heo bệnh để sản xuất “có ảnh hưởng rất lớn trên phạm vi toàn quốc”, là “cảnh báo mức rất cao trong an toàn thực phẩm”.

Theo bà Hải, sự việc cho thấy một nhãn hàng lớn nhưng vẫn bất chấp, thực hiện hành vi vi phạm coi thường sức khỏe và tính mạng người tiêu dùng. Chính gia đình bà Hải cũng từng sử dụng các sản phẩm của doanh nghiệp này như thịt lợn đóng hộp, cá sốt cà chua, bò hầm, patê nên “rất lo lắng”.

Dẫn kế hoạch hành động ứng phó bệnh dịch tả heo châu Phi của Bộ NN&NT (nay là Bộ NN &MT), bà Hải nhấn mạnh rằng tất cả lợn nhiễm bệnh phải được tiêu hủy và đặt câu hỏi liệu có hiện tượng che giấu dịch bệnh hay không, và có buông lỏng quản lý tiêu hủy để lợn bệnh tuồn vào thị trường hay không.

Theo bà Hải, bước đầu cơ quan công an nhận định đây là đường dây khép kín từ thu mua, vận chuyển đến chế biến.

Tuy nhiên, bà Hải đề nghị làm rõ vì sao số heo nhiễm bệnh không bị tiêu hủy, quy trình tiêu hủy và giám sát ra sao, đồng thời xác định đầu mối quản lý nhà nước là cơ quan nào và chịu trách nhiệm gì về vụ việc.

Cho rằng công tác tổ chức trong một số khâu “còn hạn chế, có lỗ hổng, có tiêu cực”, bà Hải cho rằng hiện tượng này có thể khiến người dân mất lòng tin vào thị trường, nhất là đồ hộp và thực phẩm chế biến sẵn.

“Cơ quan chức năng cần tiếp tục rà soát các loại đồ hộp đang bán trên thị trường và khẩn trương cảnh báo cho người dân”, bà Hải đề nghị.

Trao đổi với Tuổi Trẻ chiều cùng ngày, tiến sĩ – bác sĩ Trần Khánh Thu (đại biểu Hưng Yên) nhấn mạnh việc khởi tố Tổng giám đốc và nhiều thuộc cấp trong vụ việc Công ty CP Đồ hộp Hạ Long sử dụng thịt heo dương tính vi rút dịch tả heo châu Phi để chế biến thành phẩm và đưa ra thị trường thể hiện sự không khoan nhượng với các hành vi xâm phạm an toàn thực phẩm.

Theo bà Thu, khi thịt heo bị nhiễm dịch tả heo châu Phi là buộc phải tiêu hủy triệt để, không để lọt ra thị trường dưới bất kỳ hình thức nào. Nhưng ở đây vẫn thu gom, vận chuyển, đưa vào chế biến thực phẩm.

“Hơn thế, vụ việc lại xảy ra ở một công ty lớn rõ ràng là hành vi coi thường an toàn sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng và cần được xử lý nghiêm minh để răn đe chung”, bà Thu nói.

Phải siết lại khâu hậu kiểm

Theo nghị định 15/2018 quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật an toàn thực phẩm, các sản phẩm thực phẩm đã qua chế biến bao gói sẵn là sản phẩm do doanh nghiệp tự công bố chất lượng và được phép đưa sản phẩm ra thị trường ngay sau khi tự công bố. Nhà nước chuyển sang hậu kiểm, thanh tra, xử phạt.

Tuy nhiên, theo các đại biểu và chuyên gia thực phẩm, qua vụ việc patê Đồ hộp Hạ Long, có thể thấy rõ có lỗ hổng trong khâu hậu kiểm. Lỗ hổng này không nằm ở việc thiếu các quy định pháp luật mà nằm ở cách vận hành và triết lý quản lý.

Đại biểu Khánh Thu cho rằng khâu hậu kiểm đang bị hành chính hóa và lệ thuộc quá mức vào hồ sơ, giấy tờ.

Trên thực tế, nhiều cuộc kiểm tra chủ yếu xoay quanh việc đối chiếu giấy phép, chứng nhận, hóa đơn, sổ sách.

“Khi doanh nghiệp có đủ giấy tờ hợp lệ, việc kiểm tra thường dừng lại ở đó, trong khi những yếu tố quyết định đến an toàn thực chất như nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện sản xuất thực tế hay tính trung thực của thông tin công bố lại ít được kiểm tra sâu”, bà Thu nói.

Điều này dẫn đến một nghịch lý là doanh nghiệp “đạt chuẩn trên giấy”, nhưng rủi ro vẫn tồn tại ngoài đời thực và chỉ lộ diện khi sản phẩm đã lưu thông ra thị trường, các sai phạm tích tụ đủ lớn không thể che giấu.

Đặc biệt, theo một đại biểu, việc truy xuất nguồn gốc nguyên liệu hiện nay vẫn còn nhiều lỗ hổng và bị xem nhẹ.

Trong khi đó, “uy tín” lâu năm của doanh nghiệp vô tình tạo ra một “vùng miễn dịch giám sát”, khiến các thương hiệu quen mặt thường được xếp vào nhóm rủi ro thấp, tần suất kiểm tra giảm và mức độ nghi ngờ cũng giảm theo.

“Cơ chế này đã vô tình cho phép các sai phạm có tính hệ thống kéo dài nhiều năm trong âm thầm và chỉ bị phát hiện khi tích tụ đủ lớn”, một đại biểu khuyến cáo.

Một vấn đề nữa là việc cấp phép, thẩm định và hậu kiểm bị lệ thuộc quá nhiều vào quy trình nội bộ, thiếu minh bạch và thiếu cơ chế giám sát chéo hiệu quả.

“Điều này dẫn đến những hồ sơ được coi là “đủ giấy tờ” có thể chỉ là sản phẩm của một quy trình không chuẩn, không đảm bảo, chứ không còn là bảo chứng cho an toàn thực chất”, bà Thu nói.

Theo bà Thu, Bộ Y tế đang lấy ý kiến về dự thảo Luật an toàn thực phẩm sửa đổi. Do vậy, cần nghiên cứu điều chỉnh các quy định trong luật nhằm kiểm soát tốt hơn vấn đề an toàn thực phẩm. Theo đó, cần tái thiết cơ chế hậu kiểm theo hướng đánh thẳng vào rủi ro thực chất và trách nhiệm cá nhân. 

“Cần chuyển từ kiểm tra hồ sơ sang kiểm tra bản chất, siết chặt trách nhiệm pháp lý của người đứng đầu, coi hậu kiểm là cơ chế phòng ngừa sớm”, bà Thu đề xuất.

* Đại biểu HUỲNH THỊ PHÚC (Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM khóa XV):

Cần sửa Luật An toàn thực phẩm

Vụ việc Công ty CP Đồ hộp Hạ Long sử dụng thịt heo dương tính với vi rút dịch tả heo châu Phi để chế biến sản phẩm và đưa ra thị trường một lần nữa gióng lên hồi chuông báo động về công tác bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm.

Đây không phải là câu chuyện cá biệt, mà phản ánh những lỗ hổng đáng lo ngại trong quản lý nhà nước, trong thực thi pháp luật và cả trong đạo đức kinh doanh.

Những vụ việc vi phạm bị phát hiện thời gian qua cho thấy có những khoảng trống về thể chế, về quy định và cả về cơ chế giám sát. Sau khoảng 15 năm thực hiện Luật an toàn thực phẩm, khung pháp lý hiện hành đã xuất hiện nhiều bất cập, chưa theo kịp thực tiễn.

Nếu không kịp thời điều chỉnh, những lỗ hổng này sẽ tiếp tục bị lợi dụng, gây nguy cơ trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng. Do đó, việc sửa đổi Luật an toàn thực phẩm là yêu cầu cấp thiết nhằm khắc phục những tồn tại kéo dài thời gian qua.

Trong khi chờ luật mới được thông qua, các bộ ngành liên quan phải khẩn trương rà soát lại hệ thống văn bản dưới luật, xây dựng các quy chuẩn và tiêu chuẩn mới theo hướng chặt chẽ hơn.

Các quy định cần buộc tổ chức, cá nhân tham gia chuỗi sản xuất – kinh doanh thực phẩm phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình, từ khâu đầu vào đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng, không để “đứt gãy” ở bất kỳ công đoạn nào.

Theo đó, công tác quản lý quy trình sản xuất trong doanh nghiệp phải được thực hiện chặt chẽ, xuyên suốt từ khâu nhập nguyên liệu, sản xuất đến thành phẩm.

Đặc biệt cần có những biện pháp xử lý vi phạm phù hợp để tăng tính răn đe. Theo đó, với các hành vi cố ý vi phạm, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe người tiêu dùng và cộng đồng xã hội, cần nghiên cứu xu hướng luật hóa hình sự để xử lý tương xứng.

Tính mạng, sức khỏe của người dân không thể đánh đổi bằng lợi nhuận của một số cá nhân hay doanh nghiệp.