“Vùng xám” trong ngành xe điện Trung Quốc: Tái chế pin bất hợp pháp

Trong suốt một thập kỷ qua, Trung Quốc đã chứng kiến làn sóng bùng nổ xe điện, một phần nhờ các chính sách hỗ trợ của nhà nước. Tính đến cuối năm 2025, gần 60% xe mới bán ra là xe thuần điện hoặc xe hybrid sạc điện (PHEV).

Trung Quốc đã cực kỳ thành công trong việc phủ sóng xe điện, và giờ đây quốc gia này đang phải giải một bài toán đau đầu hơn: Xử lý hàng triệu bộ pin cũ đang đổ ra thị trường như thế nào để vừa hiệu quả vừa không gây hại cho môi trường?

Một “thị trường xám” tái chế pin xe điện đang hoạt động khá sôi nổi, thách thức nỗ lực xây dựng hệ thống thu gom và tái chế bài bản của chính phủ và các tập đoàn công nghệ lớn.

Mô hình kinh doanh béo bở

Cuộc điều tra của truyền thông Trung Quốc Yicai đã phát hiện một xưởng tái chế “chui” như vậy nằm gần khu công nghiệp Qingcaowo ở Huệ Châu, tỉnh Quảng Đông. Hoạt động không có pháp nhân, phía sau cổng ra vào kiểm soát nghiêm ngặt, cơ sở này có hơn 100 bộ pin đã bị tháo rời nằm rải rác trên nền bê tông; một số đã bị cạy mở, số khác đặt cạnh các máy cắt cỡ nhỏ.

Tại đây, công nhân được ghi nhận đang kiểm tra cell pin, dùng khoan để tháo rời các bộ pin, “tân trang” cell bằng cách bọc lại màng mới và phối hợp khâu tiêu thụ.

Bên trong một xưởng tái chế pin không phép (Ảnh: Yicai).

Vũ Lôi (tên giả), quản lý xưởng, mô tả một quy trình đơn giản nhưng mang lại lợi nhuận “khủng”: thu mua pin xe điện đã qua sử dụng trên toàn quốc, tháo rời thành các cell riêng lẻ, kiểm tra chất lượng rồi phân loại.

Các cell còn tốt (giữ trên 50% dung lượng ban đầu) sẽ được bọc lại và bán ra thị trường, chủ yếu cho các nhà sản xuất xe hai bánh, xe ba bánh, pin sạc dự phòng và hệ thống lưu trữ năng lượng.

Những cell chất lượng thấp hoặc hư hỏng sẽ được nghiền, tách để thu hồi các kim loại có giá trị như nickel, cobalt và lithium. 

Điện thoại của Vũ Lôi liên tục nhận các cuộc gọi chào bán pin, sau đó được thu gom bằng xe kéo. Nguồn pin đến từ các công ty bảo hiểm, nhà đấu giá, doanh nghiệp gọi xe công nghệ và cả chủ xe cá nhân.

Vũ Lôi cho biết có ngày xưởng xử lý gần 1.000 bộ pin. Một phần được tháo dỡ trực tiếp tại chỗ – thường đi kèm các thao tác nguy hiểm như mạt kim loại văng ra ngoài, công nhân không có đồ bảo hộ – trong khi các bộ pin phức tạp hơn sẽ được chuyển sang cơ sở bên ngoài.

Phóng viên ghi nhận tại xưởng có pin đã tháo rời của nhiều thương hiệu khác nhau (Ảnh: Yicai).

Động lực tài chính của các xưởng trái phép này là rất lớn. Các xưởng nhỏ có thể mua pin với giá 0,5-0,6 nhân dân tệ/Ah, sau đó bán lại các cell “tân trang” với giá khoảng 1 nhân dân tệ/Ah. Với một cell 100Ah, lợi nhuận đạt khoảng 50 nhân dân tệ (187.000 đồng).

Một mẫu xe điện tầm hoạt động 600km/lần sạc có thể chứa khoảng 200 cell như vậy, đồng nghĩa xưởng thu lãi khoảng 10.000 nhân dân tệ (37 triệu đồng) cho mỗi xe. Biên lợi nhuận cao cho phép họ trả giá cao hơn tới 30% so với các doanh nghiệp tái chế hợp pháp.

“Thị trường xám” này phát triển mạnh bất chấp năng lực tái chế chính thức. Theo Sách trắng về ngành tái chế, tháo dỡ và sử dụng bậc thang pin lithium-ion Trung Quốc (2024), dù tổng công suất tái chế danh nghĩa đạt 3,8 triệu tấn, thực tế các doanh nghiệp trong “danh sách trắng” chỉ xử lý 623.000 tấn, tương đương tỷ lệ chưa đến 18%.

Ngược lại, các đơn vị ngoài danh sách, đặc biệt là các xưởng nhỏ, chiếm tới 75% khối lượng pin thải thực tế được tái chế. Việc lập một xưởng nhỏ chỉ tốn chưa tới 600.000 nhân dân tệ (225 triệu đồng), nhưng có thể mang về lợi nhuận hàng triệu nhân dân tệ.

Rủi ro môi trường và an toàn

Rất nhiều chủ xe tìm đến các cơ sở thu mua nhỏ lẻ để bán xe điện đã xuống cấp. Trường hợp của anh Vương, 39 tuổi, là một ví dụ.

Anh mua chiếc ô tô điện đầu tiên vào năm 2016, khi loại phương tiện này còn mang màu sắc thử nghiệm ở Bắc Kinh. Đó là một mẫu xe nhỏ của thương hiệu nội địa Trung Quốc. Vào thời điểm anh mua xe, có các khoản trợ cấp hấp dẫn và anh là người thích tiên phong về công nghệ.

Nhưng đến tháng 8/2025, tức là sau gần 10 năm, bộ pin của xe xuống cấp khiến anh phải thường xuyên sạc điện cho xe. Thời gian bảo hành đã hết, nên nếu anh muốn giữ xe để đi tiếp thì phải thay pin. Chi phí và sự phiền toái liên quan tới việc này khiến anh đi đến quyết định bán xe.

Sau khi tìm hiểu thông tin và khảo giá, anh Vương chốt bán xe cho một cửa hàng nhỏ ở vùng ven thành phố vì họ trả giá cao nhất – 8.000 nhân dân tệ (tương đương 30 triệu đồng), có người tới tận nơi lấy xe.

Cộng thêm khoản trợ cấp thu hồi xe cũ do chính phủ Trung Quốc hỗ trợ, anh đút túi tổng cộng khoảng 28.000 nhân dân tệ (gần 105 triệu đồng).

Giá thu mua cao chính là lý do khiến nhiều cá nhân và công ty lựa chọn bán xe điện hết đát cho các cơ sở thu mua nhỏ lẻ hoạt động không phép.

Pin đã qua sử dụng được thu gom để tách các kim loại hiếm (Ảnh: Yicai).

Theo chia sẻ của ba chuyên gia tái chế pin trao đổi với tạp chí MIT Technology Review, các cơ sở tái chế trái phép quy mô nhỏ có thể trả giá cao hơn cho người tiêu dùng vì họ né được những chi phí mà các doanh nghiệp chính quy không thể tránh, như bảo vệ môi trường, an toàn cháy nổ, xử lý nước thải, tuân thủ quy định và thuế.

Và việc thiếu quy trình chuẩn tại các xưởng như nơi Vũ Lôi đang quản lý tạo ra rủi ro nghiêm trọng. Công nhân thường không có thiết bị bảo hộ, vật liệu nguy hiểm bị xử lý cẩu thả. Đối với pin quá cũ hoặc hư hỏng nặng, công nhân chỉ nghiền nát và bán theo cân cho các cơ sở tách kim loại hiếm, nước thải dùng để ngâm pin thường bị xả thẳng xuống cống.

Các xưởng nhỏ không sở hữu công nghệ tiên tiến để đạt tỷ lệ thu hồi kim loại cao.

Trong khi các doanh nghiệp hợp pháp như CATL có thể đạt tỷ lệ thu hồi lithium trên 90%, nickel, cobalt và mangan trên 98%, thì các xưởng nhỏ chỉ có thể tháo dỡ sơ bộ và tạo ra “bột đen” – nguyên liệu thô vẫn cần được xử lý tiếp bởi các cơ sở lớn, chuyên nghiệp hơn. Cách làm này vừa thiếu an toàn vừa dẫn đến lãng phí tài nguyên và gây ô nhiễm môi trường.

Ngoài ra, các hoạt động tái chế pin “chui” khiến công tác truy xuất nguồn gốc trở nên khó khăn hơn. Vũ Lôi thừa nhận có lúc tráo đổi cell có dung lượng khác nhau khi thiếu hàng, làm dấy lên lo ngại về chất lượng và độ an toàn của các sản phẩm “tân trang”.

Các ban, ngành vào cuộc chấn chỉnh

Trung Quốc đang bước vào giai đoạn pin xe điện hết vòng đời với quy mô lớn. Tổ chức nghiên cứu EVtank ước tính tổng lượng pin xe điện thải loại tại Trung Quốc trong năm nay đạt khoảng 820.000 tấn, và con số này có thể tiến sát 1 triệu tấn/năm vào năm 2030.

Trước thực trạng đó, Trung Quốc vừa ban hành bộ quy định mới, nhằm tăng cường truy xuất thông tin, quản lý tái chế và sử dụng toàn diện, thúc đẩy mô hình liên kết “sản xuất – tái chế – tái sinh”. 

Quy định này sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1/4 nhằm kiểm soát “đường đi” của pin đã qua sử dụng, yêu cầu pin phải đi kèm với xe điện khi được thải loại.

Tuy nhiên, nhiều chủ xưởng nhỏ vẫn tự tin có thể tiếp tục đảm bảo nguồn cung, nhờ quy luật thị trường “ai trả giá cao hơn thì thắng”.

Ông Feng Siyao, Phó Tổng thư ký Phân ban Ứng dụng Lưu trữ Năng lượng thuộc Hiệp hội Công nghiệp nguồn điện hóa học và vật lý Trung Quốc, cảnh báo rằng các xưởng nhỏ không chỉ “giành nguyên liệu” mà còn tạo ra rủi ro mang tính hệ thống, như đẩy giá lên cao và phá vỡ hệ thống truy xuất pin.

Ông Sun Xudong, Quản lý dự án tại Hội Kỹ sư ô tô Trung Quốc, bổ sung rằng các xưởng này đang “bóp nghẹt” các doanh nghiệp tuân thủ quy định.

Các doanh nghiệp trong “danh sách trắng”, dù đã đầu tư hàng chục triệu nhân dân tệ, vẫn khó có lãi, do sự cạnh tranh khốc liệt đến từ các cơ sở tái chế pin “chui”, nơi các tiêu chuẩn an toàn và môi trường thường bị xem nhẹ.

Các chuyên gia cho rằng cần một cách tiếp cận đa chiều để xử lý thị trường xám: tăng cường giám sát chính sách, tối ưu cơ chế cạnh tranh và nâng cấp công nghệ nhằm mở rộng khả năng sinh lời cho các doanh nghiệp hợp pháp.

Các đề xuất bao gồm đẩy nhanh việc nâng các quy định mới thành văn bản cấp bộ, làm rõ trách nhiệm hình sự đối với hoạt động tái chế trái phép, và thiết lập cơ chế “thẻ đỏ/thẻ vàng” để buộc các đơn vị không tuân thủ phải rút lui.

Một số ý kiến cũng đề xuất học hỏi Luật Pin của EU, gắn hoạt động tái chế pin với tín dụng cá nhân và đăng ký phương tiện, yêu cầu người dùng phải xuất trình chứng nhận tháo dỡ hợp pháp khi làm thủ tục xóa đăng ký xe, qua đó buộc pin thải đi vào các kênh chính thức.

Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc cho biết đã tiến hành hơn 8.300 cuộc thanh tra đối với các cơ sở tháo dỡ và xử lý pin động lực thải bỏ. Cơ quan này nhấn mạnh việc tái chế pin là yếu tố then chốt đối với an toàn cá nhân, tài sản và bảo vệ môi trường, đồng thời kêu gọi người tiêu dùng ủng hộ các quy định mới và không giao pin cho các kênh không được kiểm soát.