Người giữ hồn chữ Thái cổ

Ở xã vùng cao Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa, nhắc tới ông Hà Nam Ninh (SN 1949, người dân tộc Thái) hầu như ai cũng biết. Bởi, ông chính là người đã gần như gắn trọn đời mình gìn giữ hồn cốt của chữ Thái cổ.

Gần 40 năm sưu tầm, gìn giữ hồn cốt chữ Thái

Theo nghệ nhân ưu tú Hà Nam Ninh, trước thực trạng ngôn ngữ của dân tộc mình ngày càng mai một, ít người biết đến, nhất là thế hệ trẻ, nên gần 40 năm qua, ông không quản gian khó, đi khắp bản làng sưu tầm, truyền dạy chữ Thái với mong muốn chữ của đồng bào mình được thế hệ mai sau gìn giữ.

Qua lời kể, ông sinh ra và lớn lên ở vùng đất Mường Khoòng (là một Mường lớn của người Thái xưa), nay thuộc xã Bá Thước, tỉnh Thanh Hóa. Ngay từ khi còn nhỏ, ông đã được bố mẹ dạy nói tiếng Thái, hiểu về văn hóa, phong tục của dân tộc mình. Sau khi tốt nghiệp đại học, ông trở về quê nhà công tác trong ngành giáo dục.

Nhận thấy chữ Thái đang dần mai một, trẻ nhỏ lớn lên theo học tiếng phổ thông, vì thế ông bắt đầu tìm thầy quyết tâm học thành thạo tiếng Thái. “Năm 1985, trong một lần đi họp tỉnh, tôi gặp cụ Hà Văn Ban (là một người rất giỏi tiếng Thái), khi đó là Phó Chủ tịch tỉnh, sau này là Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa. Tại đây cụ đã trò chuyện và khi biết tôi là người Thái nhưng không biết tiếng cụ liền nhắc nhở “là người Thái mà không biết chữ Thái, thật không xứng đáng”- ông Hà Nam Ninh nhớ lại.

Cũng theo nghệ nhân ưu tú Hà Nam Ninh, sau lần trò chuyện đó, cụ Ban đã viết cho ông một bảng chữ cái về tiếng Thái nói mang về học. Kể từ đó, ông “bén duyên” với chữ Thái cho tới tận bây giờ.

Sau 10 năm “khổ luyện”, ông đã gần như thông thạo tiếng Thái và bắt đầu nghĩ đến việc làm thế nào để tiếng Thái “sống lại” trong quần chúng người dân tộc mình. Nghĩ là làm, ông tiến hành biên soạn một số tài liệu về chữ Thái: bộ chữ Thái cổ Thanh Hóa; bộ dạy chữ Thái Việt Nam tại Thanh Hóa, tài liệu dạy tiếng dân tộc Thái.

Năm 2004, sau khi nghỉ hưu, ông Ninh bắt đầu nghĩ tới việc mở lớp dạy học tiếng Thái. Hai năm sau, lớp học đầu tiên của ông ra đời. Ban đầu, lớp chỉ có vài học viên rồi dần lan rộng ra các vùng lân cận. Đối tượng học rất đa dạng gồm học sinh, cán bộ xã, người già… họ tìm đến lớp học để về với cội nguồn, để hiểu và tự hào hơn về dân tộc mình.

“Mỗi con chữ không chỉ là ký hiệu ngôn ngữ mà là những mảnh ghép lịch sử, là ký ức tổ tiên. Bởi thế, tôi không ngại vượt đèo, lội suối đến tận các bản làng vùng sâu, xa để sưu tầm, khảo cứu các dị bản chữ Thái, các phương ngữ và kho tàng văn học dân gian để làm tư liệu phục vụ dạy học và nghiên cứu”- ông Hà Nam Ninh chia sẻ.

Gìn giữ cho con cháu đời sau

Sau gần 40 năm “bén duyên” với chữ Thái, đến nay ông Hà Nam Ninh đã thu thập được hàng trăm tư liệu quý về các lễ hội cổ truyền, các tác phẩm văn học cổ, các bản chữ cổ, những phong tục, tập quán của người Thái.

Trong bộ sưu tập hiện nay của mình, ông Ninh đang sở hữu rất nhiều bộ sách, tư liệu quý được viết bằng chữ Thái như: “Truyện kể đường lên thiên đàng” viết thời vua Lê Chiêu Tông (cách đây hơn 500 năm); “Truyện thơ Khăm Panh”; “Khun Lú – Nàng Ủa”; “Sống Chụ Son Sao”; “Truyện tình Pha-dua”… Những tác phẩm này đều có giá trị quý giá, phản ánh sinh động đời sống văn hóa, tinh thần của người Thái.

Ngoài ra, ông còn góp sức trong công tác “Bảo tồn tri thức các dân tộc thiểu số Việt Nam” và thống nhất bộ chữ Thái Việt Nam bằng cách lấy chữ Thái đen (Tây Bắc) làm cơ sở để bổ sung, tiếp nhận những cái hay, tiến bộ của chữ Thái ở các địa phương khác biên soạn lại và đưa vào giảng dạy.

Không chỉ thu thập, lưu giữ những tài liệu quý, ông Ninh còn cung cấp, chia sẻ và tham gia giới thiệu trong một số công trình nghiên cứu của nhiều tác giả khác. Cùng với ông Hà Công Mậu, hoàn thành phiên âm truyện thơ “Khăm Penh” – một trong ba truyện thơ nổi tiếng của dân tộc Thái. Một số tư liệu nghiên cứu về chữ Thái cũng được ông tặng lại cho Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Trước những việc làm ý nghĩa của ông Hà Nam Ninh, năm 2006, Sở GD-ĐT Thanh Hóa, Sở Nội Vụ Thanh Hóa đã cấp chứng chỉ dạy chữ Thái cho ông. Tiếp đó, đến năm 2007, để tạo tiền đề cho việc thực hiện đề án dạy tiếng Thái trên địa bàn tỉnh, Sở GD-ĐT Thanh Hóa đã mời ông Ninh về dạy tiếng Thái cho một số giáo viên Trường đại học Hồng Đức.

Với tâm huyết cả đời gìn giữ hồn chữ Thái, năm 2015, ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. “Ngày được Chủ tịch nước phong tặng Nghệ nhân ưu tú vì đã có thành tích xuất sắc trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa của dân tộc, góp phần vào sự nghiệp xây dựng bảo vệ chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc, tôi hạnh phúc lắm. Đây là thành quả sau bao năm cố gắng, là vinh dự của bản thân, niềm tự hào của cả gia đình, dòng họ, dân tộc mình”- ông Ninh chia sẻ.

Nói về dự định cho tương lai, ông Hà Nam Ninh thổ lộ rằng “mình còn sống ngày nào thì còn mang chữ Thái đến với nhân dân”.

Dù đã bước sang cái tuổi “xưa nay hiếm” nhưng với những cống hiến thầm lặng của mình cho chữ Thái Việt Nam nói chung, cho chữ Thái Thanh Hóa nói riêng, ông Hà Nam Ninh xứng đáng với cái tên nghệ danh “Người giữ hồn chữ Thái cổ” mà người dân tặng cho ông.