Cao tốc Bắc Nam: Bệ phóng tăng trưởng

Cao tốc “cứu nguy” cho ngành vận tải

Từ cuối tháng 2 đến nay, các đơn vị cung cấp dịch vụ vận tải hàng hóa trên cả nước chịu sức ép rất lớn do giá nhiên liệu, đặc biệt là giá dầu diesel tăng cao kỷ lục, có lúc chạm mốc 45.000 đồng/lít. Đối với vận tải đường bộ – chiếm tỷ trọng lớn nhất trong cơ cấu vận tải hàng hóa, việc giá dầu tăng phi mã trong thời gian ngắn đã tạo ra cú sốc chi phí trực tiếp và tức thì. Chiếm tới 40 – 50% giá thành, chi phí vận hành mỗi chuyến xe tăng mạnh khiến doanh nghiệp (DN) gần như không còn dư địa bù đắp. Lựa chọn duy nhất của các DN là phải tối ưu hóa hành trình, thậm chí thu hẹp quy mô khai thác, giảm xe chạy rỗng, tăng tỷ lệ quay đầu để kiểm soát chi phí. Trong bối cảnh đó, hệ thống đường cao tốc Bắc – Nam vừa thần tốc nối trọn 2 đầu đất nước cuối năm 2025 trở thành công cụ hữu hiệu.

Vừa hoàn thành đơn hàng từ vựa gạo ở Cái Bè (Tiền Giang cũ, nay là Đồng Tháp) lên chợ đầu mối Bình Điền (TP.HCM), anh Ba Chúc (quê Cần Thơ) lại vội vã đánh xe quay đầu trở lại Cao Lãnh (Đồng Tháp) để chuẩn bị giao tiếp một đơn hàng trái cây lên chợ Thủ Đức (TP.HCM). Từ cuối tháng 2, nhiều nhà xe ở miền Tây bắt đầu tạm ngưng chạy một số tuyến do giá dầu tăng quá cao, chi phí đội lên vượt dự toán, nên đơn hàng cho những tài xế còn trụ lại như anh Ba Chúc cũng nhiều hơn. “May là giờ có cao tốc đi đỡ cực, chứ ngày trước làm gì có chuyện quay đầu ngay trong ngày kịp thêm đơn khác như bây giờ”, anh Chúc nói.

Theo bác tài này, trước đây mỗi lần chở gạo lên TP.HCM, đi qua QL1A là nỗi ám ảnh. “Ngán” nhất là đoạn qua ngã ba Trung Lương hay đi ngang các chợ ở Cai Lậy, Cái Bè. Xe đông, di chuyển chậm, lại thường xuyên chạy qua khu dân cư nên đi lấy hàng ở Cần Thơ về tới TP.HCM mất cả ngày. Chưa kể xe gạo nặng mà đường đông, cứ phải nhích từng chút nên tài xế đạp chân côn rất cực, mỗi lần dừng đèn đỏ hay kẹt xe rồi đề pa lại là dầu “ngốn như nước”. Tính ra, 100 km tốn khoảng 18 – 20 lít dầu, nếu áp với giá dầu trên 40.000 đồng/lít như mấy ngày trước thì đúng là tài xế chỉ có bỏ hàng, không ai dám chạy.

Từ lúc có các đoạn cao tốc mới như Trung Lương – Mỹ Thuận với cầu Mỹ Thuận 2, rồi mới đây là đoạn Mỹ Thuận – Cần Thơ, đời tài xế “sang trang” hẳn. “Đi cao tốc chạy đều ga khoảng 70 – 80 km/giờ, xe tui chỉ ăn tầm 14 – 15 lít dầu/100 km. Chạy một vòng khứ hồi tầm 300 km, tui tiết kiệm được khoảng 15 lít dầu. Tuyến ngắn nên nhìn số nhỏ, nhưng một tháng tui chạy 25 ngày là tiết kiệm được gần 8 – 9 triệu đồng tiền dầu rồi. Hơn thế, nếu tui xuất phát từ TP.HCM lúc 3 giờ sáng, xuống Mỹ Thuận lấy gạo, ăn tô hủ tiếu rồi quay đầu về TP.HCM lúc 10 – 11 giờ trưa thì chiều còn tranh thủ chạy thêm được một cuốc ngắn nội thành nữa. Đấy là chưa kể với những đơn hàng trái cây, quốc lộ ngày trước xuống cấp, ổ gà nhiều, phanh gấp suốt làm xoài, nhãn, chôm chôm trong thùng bị dập, mất giá. Giờ đi êm, lại nhanh nên trái cây cũng tươi hơn nhiều. Chủ hàng khoái lắm, tiền thưởng cho tài xế cũng rộng tay hơn”, anh Ba Chúc nhiệt tình chia sẻ.

Tương tự, anh Hải Long (tài xế chuyên chở hàng tuyến TP.HCM đi miền Trung) ước tính tiết kiệm được hơn 2 triệu đồng tiền dầu cho mỗi chuyến hàng, nhờ chuyển từ đi quốc lộ sang cao tốc. Trước đây, chiếc xe 15 tấn của anh “bò” trên QL1A giới hạn vận tốc chỉ 50 km/giờ, lại phải rà phanh, về số, rồi lại đạp ga tăng tốc liên tục vì xe máy qua đường nên dầu ngốn tới khoảng 35 lít cho 100 km. Bây giờ, lên tới cao tốc Long Thành – Dầu Giây, nối thẳng sang Dầu Giây – Phan Thiết, rồi đi tiếp mấy đoạn cao tốc mới nối (Phan Thiết – Vĩnh Hảo, Cam Lâm – Nha Trang và Vân Phong – Nha Trang – PV) một mạch ra tới Khánh Hòa mà gần như không phải dừng cái đèn đỏ nào, xe chạy êm chỉ tốn khoảng 28 – 29 lít/100 km.

“Với quãng đường khoảng 900 km cả đi cả về, tôi tiết kiệm được tầm 50 – 60 lít dầu. Với giá dầu cao kinh khủng như đợt rồi, một chuyến khứ hồi tôi tiết kiệm được hơn 2 triệu đồng. Tất nhiên đi cao tốc thì phí cao hơn, nhưng nếu tính theo tháng, cộng cả khấu hao giảm, tỷ lệ xe quay đầu tăng nữa thì chi phí vẫn giảm được 20 – 25% so với đi quốc lộ. Nếu như trước vẫn phải đi đường cũ, mà chi phí tăng như đợt rồi thì có khi cũng phải bỏ nghề thật. Quan trọng nhất là chạy quốc lộ căng não lắm, mắt nhìn trước ngó sau vì sợ trẻ con hay xe máy lao ra. Chạy cao tốc tâm lý thoải mái hơn nhiều, đỡ mệt mỏi, tối về ngủ ngon để mai còn “cày” tiếp”, anh Hải Long nói.

Biến “nguy cấp” thành lợi thế cạnh tranh sống còn

Chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng (Trưởng ngành Quản trị kinh doanh, Khoa Quản trị kinh doanh, Trường ĐH Kinh tế – Tài chính TP.HCM) đánh giá: Cao tốc Bắc – Nam đã tạo ra một “biên độ hấp thụ chi phí” rõ rệt cho ngành logistics đúng vào giai đoạn nước sôi lửa bỏng. Nếu lượng hóa ở cấp độ vi mô, chi phí vận hành xe tải phụ thuộc chủ yếu vào tiêu hao nhiên liệu và thời gian di chuyển. Với giá dầu diesel phổ biến quanh mức 25.000 – 27.000 đồng/lít, một xe tải nặng tiêu hao trung bình khoảng 30 – 35 lít/100 km trên quốc lộ, tương đương chi phí nhiên liệu khoảng 7.500 – 9.500 đồng/km. Khi chuyển sang cao tốc, nhờ tốc độ ổn định và ít dừng – khởi động, mức tiêu hao có thể giảm 10 – 15%, đưa chi phí nhiên liệu xuống còn khoảng 6.500 – 8.000 đồng/km, tức tiết kiệm khoảng 1.000 – 1.500 đồng/km. Hơn nữa, trên nhiều trục Bắc – Nam, thời gian di chuyển có thể giảm 20 – 30%, tương đương mỗi chuyến xe tiết kiệm 3 – 5 giờ. Nếu quy đổi chi phí thời gian (lương lái xe, khấu hao phương tiện, chi phí cơ hội) ở mức khoảng 300.000 – 400.000 đồng/giờ, thì mỗi chuyến có thể tiết kiệm thêm 1 – 1,5 triệu đồng. Một hành trình 1.000 km, tổng chi phí tiết kiệm (nhiên liệu + thời gian) có thể đạt 2 – 3 triệu đồng, tương đương giảm khoảng 10 – 15% tổng chi phí vận hành.

Theo ông Trần Anh Tùng, giá xăng dầu tăng 15 – 20% ngay đầu năm, nếu không có cao tốc, chi phí vận tải trên mỗi km có thể tăng thêm 1.500 – 2.000 đồng/km. Tuy nhiên, nhờ hiệu ứng tiết kiệm từ cao tốc, mức tăng thực tế chỉ còn khoảng 500 – 1.000 đồng/km, tức giảm một nửa cú sốc chi phí. Khi nhân rộng trên toàn bộ mạng lưới vận tải, với hàng triệu km vận chuyển mỗi ngày, phần chi phí được triệt tiêu này có giá trị rất lớn, giúp hạn chế việc giá hàng hóa tăng theo dây chuyền.

“Khi chi phí logistics giảm khoảng 10 – 15% mỗi km, nền kinh tế có thêm “đệm giảm sốc” trước biến động giá xăng dầu. Cần nhấn mạnh 2026 là cột mốc rất lớn trên hành trình vươn mình của dân tộc. Chúng ta đã xác định đây là giai đoạn buộc phải bứt tốc, đạt tăng trưởng 2 con số. Vì thế, các chính sách kịp thời kết hợp với hạ tầng cao tốc giúp kìm giữ chi phí logistics không bị “té nước theo mưa” có ý nghĩa cực kỳ quan trọng tại thời điểm này. Khi thời gian vận chuyển giảm 20 – 30%, vòng quay vốn sẽ nhanh hơn, đồng thời chi phí tồn kho giảm. Điều này giúp DN tăng hiệu suất mà không cần thêm đầu vào. Ở tầm vĩ mô, một hệ thống hạ tầng hoàn chỉnh giúp tái cấu trúc chuỗi cung ứng, thu hút FDI và mở rộng thị trường cho DN nội địa”, chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng phân tích.

PGS-TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ, nhấn mạnh vai trò rất lớn của mạng lưới đường bộ cao tốc trong việc tối ưu hóa năng lực khai thác tài sản. Trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng cao, nếu thời gian vận chuyển kéo dài do hạ tầng yếu kém, DN sẽ bị “lỗ kép”, vừa tốn dầu, vừa mất thời gian quay đầu. Hệ thống cao tốc xuyên suốt giúp rút ngắn 1/3 thời gian di chuyển, biến thành lợi thế cạnh tranh sống còn cho DN xuất khẩu trong giai đoạn thế giới đầy biến động.

Viết tiếp những kỳ tích trong kỷ nguyên mới

Trong giai đoạn 2026 – 2030, Bộ Xây dựng đặt mục tiêu xây dựng khoảng 2.000 km đường bộ cao tốc, hoàn thành mục tiêu đến năm 2030 cả nước có 5.000 km đường bộ cao tốc.

Nhìn lại hành trình nối thông một dải cao tốc Bắc – Nam giai đoạn vừa qua, TS Nguyễn Việt Hùng, nguyên Trưởng khoa Xây dựng Đảng và Tư tưởng Hồ Chí Minh, Học viện Cán bộ TP.HCM, bày tỏ hoàn toàn tin tưởng vào mục tiêu mới mà Đảng, Chính phủ cùng các bộ, ngành đặt ra trong giai đoạn tới. Bởi, chỉ trong 5 năm kể từ 2020, VN đã hoàn thành số lượng cao tốc gấp 4 lần so với cả giai đoạn 20 năm trước đó. Không những hoàn thành thần tốc mà rất nhiều đoạn, tuyến còn vượt kế hoạch một cách ngoạn mục. Thời điểm Chính phủ ban hành mục tiêu được coi như “nhiệm vụ bất khả thi” đó, gần như không người dân nào có thể tin chỉ vài năm thôi, có thể chạy xe bon bon một mạch từ TP.HCM đi Nha Trang (Khánh Hòa) 5 tiếng là tới; từ Hà Nội về Nghệ An chỉ còn hơn 3 tiếng…

“Tôi vẫn luôn nhấn mạnh điều khiến tôi vô cùng ấn tượng không chỉ là quy mô của các dự án mà còn là tiến độ thực hiện rất thần tốc. Các siêu công trình vượt bao gian khó vẫn đạt, thậm chí vượt tiến độ. Đây là những “trái ngọt” đầu tiên từ sự vận động hoàn thiện thể chế, tập trung nguồn lực đầu tư và khai thác những thành tựu khoa học mới nhất. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các quốc gia ngày càng quyết liệt như hiện nay, hạ tầng đầu tư càng nhanh càng tốt. Có thể thấy, sau 40 năm đổi mới, phần tích lũy kinh tế của chúng ta đã đạt tới trình độ có thặng dư để đầu tư bằng chính nguồn lực của mình. Hạ tầng, thể chế đột phá giai đoạn vừa qua có thể coi là “sức bật Phù Đổng” của thời hiện đại, thể hiện bản lĩnh và thành công thực hiện khát vọng của dân tộc bằng chính nội lực”, TS Nguyễn Việt Hùng nhìn nhận.

Cũng theo chuyên gia này, trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, hạ tầng – nhất là hạ tầng GTVT có ý nghĩa vô cùng quan trọng về phát triển kinh tế. Các công trình mở đường kết nối nhanh chóng tới các vùng miền không chỉ giúp tiếp tục phát huy vai trò của các trung tâm hiện hữu mà còn mở ra dư địa phát triển mới cho những nơi giàu tiềm năng, nay có thể trở thành động lực tăng trưởng mới. Các vùng đất mới sẽ có thể phát huy sức mạnh từ tài nguyên, nhân lực, thị trường.

Đơn cử, khi vùng ĐBSCL đã hoàn thiện hệ thống cao tốc, không những sức mạnh kinh tế truyền thống là nông nghiệp, nuôi trồng chế biến thủy hải sản được phát huy mà tiềm năng logistics, năng lượng tái tạo, công nghiệp chế biến… cũng được mở ra, giúp tăng giá trị gia tăng của sản phẩm. Từ đây, “vựa lúa của cả nước” sẽ hướng tới các sản phẩm công nghệ cao, phù hợp chiến lược phát triển bền vững, gắn với mô hình tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn. “Cây đũa thần” hạ tầng sẽ đóng vai trò tiên phong để đột phá phát triển vùng ĐBSCL theo mô thức kinh tế mới phù hợp với kỷ nguyên số, kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Bên cạnh đó, hạ tầng giao thông sẽ giúp phân bổ nguồn lực tài nguyên, cân đối nhân lực giữa các vùng miền, hình thành các trung tâm phát triển mới về kinh tế và trung tâm phát triển văn hóa xã hội, nguồn lực của đất nước được khai thác khoa học, hiệu quả hơn. Đây chính là gốc rễ của phát triển bền vững, cũng là đích cao nhất khi phát triển hạ tầng.

“Kinh nghiệm từ tư duy, quy hoạch, cách triển khai, phối hợp, thực hiện thành công mục tiêu nối dải cao tốc dọc đất nước trong giai đoạn vừa qua chính là tiền đề để ngành xây dựng vững tin bước vào giai đoạn mới. Chúng ta đã vượt lên một chuẩn mới, thì những công trình sau cũng sẽ lại viết tiếp những kỳ tích; từ đường bộ tới đường sắt, hàng không, đường biển… sẽ tiếp tục viết nên những dấu son lịch sử”, TS Nguyễn Việt Hùng kỳ vọng.