N.V.P. (35 tuổi, ngụ TPHCM) là một trong những bệnh nhân đang điều trị viêm tụy cấp tại một bệnh viện tuyến cuối ở TPHCM dịp Tết vừa qua. Anh nhập viện cấp cứu sau cơn đau bụng dữ dội kéo dài nhiều giờ, khiến cơ thể gần như kiệt sức.
Theo lời kể của P., trước khi vào viện, anh xuất hiện cơn đau vùng bụng trên. Ban đầu, cơn đau chỉ âm ỉ nên anh nghĩ mình bị đau dạ dày như những lần trước.
“Mỗi lần đau tôi thường ra tiệm thuốc tây mua thuốc đau dạ dày uống là thấy đỡ nên không đi khám”, anh nói.
Tuy nhiên, lần này cơn đau không giảm mà tăng nhanh về cường độ. Cơn đau quặn thắt, đau xé, lan ra phía sau lưng khiến lưng anh cứng đờ, không thể cử động bình thường. Sau khi thăm khám, làm các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh, bác sĩ xác định anh bị viêm tụy cấp và chuyển ngay vào khu điều trị nặng để theo dõi sát.
Khai thác bệnh sử, anh P. thừa nhận có thói quen uống rượu bia thường xuyên trong nhiều năm. Sau giờ làm việc, việc tụ tập bạn bè, uống bia gần như là sinh hoạt quen thuộc. Trung bình mỗi tuần anh uống 3-4 ngày, có thời điểm gần như ngày nào cũng uống, mỗi lần từ 10-20 lon bia.
Đây cũng không phải lần đầu anh nhập viện vì viêm tụy cấp. Trước đó, anh từng được điều trị và được khuyến cáo phải kiêng tuyệt đối rượu bia, nhưng sau khi xuất viện, thói quen cũ dần quay lại.
Bệnh nhân P. có thói quen uống rượu bia đều đặn nhiều ngày trong tuần (Ảnh: NT).
Trường hợp của anh P. không phải cá biệt. Sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, nhiều cơ sở y tế lớn ghi nhận số ca viêm tụy cấp gia tăng.
Tại Bệnh viện Bạch Mai những ngày cao điểm, Trung tâm Cấp cứu tiếp nhận hàng trăm ca mỗi ngày, trong đó nhóm bệnh lý tiêu hóa, đặc biệt là viêm tụy cấp liên quan rượu bia, chiếm tỷ lệ đáng kể. Nhiều bệnh nhân nhập viện trong tình trạng đau dữ dội, men tụy tăng cao, thậm chí có trường hợp diễn tiến nặng phải hồi sức tích cực.
Đáng chú ý, bên cạnh nhóm bệnh nhân lạm dụng rượu bia, còn có những trường hợp viêm tụy cấp do rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, sỏi mật hoặc tự ý ngưng thuốc điều trị bệnh nền trong dịp lễ.
“Cú đánh hội đồng” vào tuyến tụy
Trong thực hành lâm sàng, rượu bia luôn nằm trong nhóm nguyên nhân hàng đầu gây viêm tụy cấp. Trong đó, dịp Tết là thời điểm nguy cơ cao nhất.
Theo bác sĩ Nguyên Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và oxy cao áp, khi uống nhiều rượu, ethanol và các sản phẩm chuyển hóa như acetaldehyde gây độc trực tiếp lên tế bào nang tụy, làm tụy tăng tiết men tiêu hóa bất thường. Các tiền men (dạng không hoạt động) lẽ ra chỉ được hoạt hóa ở ruột non lại bị “đánh thức” ngay trong nhu mô tụy, khiến tuyến tụy rơi vào tình trạng “tự phân hủy” chính mình với phù nề, hoại tử và viêm lan rộng.
Rượu còn làm tăng độ quánh và nồng độ protein trong dịch tụy, thúc đẩy hình thành các “nút protein” gây tắc nghẽn các ống tụy nhỏ. Đồng thời, rượu có thể gây co thắt cơ vòng Oddi, làm cản trở đường thoát dịch tụy và mật xuống ruột, khiến áp lực trong hệ thống ống tụy tăng lên.
Áp lực cao, dòng chảy ứ trệ, cộng với men tụy bị hoạt hóa sớm tạo điều kiện thuận lợi cho viêm tụy cấp bùng phát. Trong các ca nặng, bệnh diễn tiến nhanh đến viêm tụy hoại tử, suy đa tạng, đòi hỏi hồi sức tích cực và vẫn có nguy cơ tử vong cao.
Tuy nhiên, không ít bệnh nhân viêm tụy cấp dịp Tết hoàn toàn không phải “dân nhậu”, mà là người có sẵn rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ.
Mâm cỗ Tết với bánh chưng, thịt mỡ, giò chả, đồ chiên rán, nước ngọt, bánh kẹo, mứt làm nồng độ triglyceride trong máu tăng đột biến, đặc biệt khi người bệnh tạm ngưng thuốc hoặc “quên” chế độ ăn.
Khi triglyceride tăng rất cao, các hạt chylomicron kích thước lớn có thể gây tắc các mao mạch tụy, dẫn đến thiếu máu cục bộ và hoại tử tế bào nang tụy. Enzyme tụy phân giải triglyceride thành axit béo tự do với nồng độ cao, gây độc cho tế bào tụy và mạch máu, làm môi trường tại chỗ toan hóa, dễ kích hoạt tiền men và khởi phát viêm tụy cấp.
Bên cạnh mỡ máu, sỏi mật và yếu tố cơ học đường mật cũng chiếm một phần đáng kể trong nhóm không do rượu. Những viên sỏi nhỏ hoặc bùn mật có thể di chuyển xuống đoạn cuối ống mật chủ, kẹt tại cơ vòng Oddi, nơi chung đường ra của mật và dịch tụy, gây tắc nghẽn, tăng áp lực trong ống tụy và làm rò men tụy ra mô xung quanh.
Một số trường hợp, mật trào ngược vào ống tụy, trực tiếp kích hoạt tiền men, khiến bệnh cảnh trở nên dữ dội, dễ dẫn đến biến chứng hoại tử, nhiễm trùng.
Ở người cao tuổi dùng nhiều thuốc mạn tính, một số thuốc hạ mỡ máu, thuốc huyết áp, thuốc đái tháo đường, thuốc lợi tiểu hoặc kháng sinh có thể liên quan đến viêm tụy cấp qua cơ chế độc tế bào, rối loạn vi tuần hoàn hoặc phản ứng miễn dịch. Dịp Tết, việc tự ý bỏ thuốc, dùng thuốc giảm đau, “thuốc bổ” không rõ nguồn gốc càng làm tuyến tụy thêm gánh nặng.
Tóm lại, rượu bia, mỡ máu, sỏi mật, thuốc men và chế độ ăn kiểu “Tết” đã tạo nên một cú đánh hội đồng vào tuyến tụy, gây nguy cơ cao viêm tụy cấp.
Cơn đau bụng cảnh báo tình trạng nguy hiểm
Theo bác sĩ Hoàng, thách thức lớn trong viêm tụy cấp là triệu chứng ban đầu dễ bị nhầm với đau dạ dày hay rối loạn tiêu hóa thông thường.
Đặc trưng của cơn đau trong viêm tụy cấp là đau vùng thượng vị, có thể lệch trái hoặc phải, lan ra sau lưng như bị “xiết chặt”, kéo dài nhiều giờ, ít đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường.
Người bệnh thường buồn nôn, nôn nhiều nhưng nôn xong không thấy đỡ đau, kèm chướng bụng, chán ăn, có thể sốt, vã mồ hôi, khó thở, tụt huyết áp. Đây là những dấu hiệu cảnh báo cần đến cơ sở y tế ngay, tuyệt đối không cố chịu ở nhà hay tự uống thêm thuốc giảm đau, thuốc chống đầy bụng.
Điều đáng chú ý là viêm tụy cấp không chỉ gặp ở người lớn tuổi mà còn xuất hiện ở người trẻ, thậm chí chưa từng đi khám mỡ máu, chỉ vì vài ngày liền ăn uống thả ga, uống nhiều rượu bia.
Nguồn: https://dantri.com.vn/suc-khoe/cu-danh-hoi-dong-vao-tuyen-tuy-trong-nhung-ngay-tet-20260223162710622.htm
