Khát vọng mang hạt ươi bay xa

Từ loại nguyên liệu vốn trước nay chỉ bán thô, chị Hoàng Thị Thúy Nga ở xã Lãnh Ngọc (TP Đà Nẵng) đã từng bước gầy dựng thương hiệu bột ươi hòa tan mang tên Ươi Bay, mở ra hướng khởi nghiệp gắn với bảo tồn tài nguyên bản địa.

Trăn trở với đặc sản quê hương

Hạt ươi còn được gọi là ươi bay, đười ươi hay cây thạch là một loại dược liệu tự nhiên phân bố chủ yếu ở nhiều cánh rừng miền Trung, Tây Nguyên. Là loài thân gỗ lớn cao 20-30m, cây ươi chỉ ra quả theo chu kỳ khoảng bốn năm/lần khiến nguồn cung vốn đã ít lại càng khan hiếm.

Trong y học cổ truyền, hạt ươi được biết đến với công dụng thanh nhiệt, giải độc, hỗ trợ làm mát cơ thể. Những giá trị ấy khiến hạt ươi trở thành mục tiêu săn lùng của thương lái. Đã từng có thời điểm hạt ươi khô được mua với giá cả triệu đồng mỗi ký và chủ yếu bán thô sang Trung Quốc.

Giá cao, sản lượng ít, người ta vào rừng sâu nhặt hạt, có khi còn lén đốn cây lấy quả và từng bị xử lý nhưng bài toán sinh kế cũng như đầu ra cho loại hạt này còn nhiều trăn trở. Là dân du lịch, sau nhiều năm làm việc tại TP, chị Thúy Nga nhận ra nghịch lý nông sản bản địa giàu giá trị nhưng chủ yếu chỉ bán thô, trong khi nhu cầu thị trường cần sản phẩm chế biến sâu, tiện lợi và thuần tự nhiên.

“Mình từng mang hạt ươi đi trưng bày ở các hội chợ, nhiều người rất thích nhưng lại ngần ngại mua. Phần vì giá cao nhưng phần lớn do cách pha chế loại hạt này cũng khá cầu kỳ”, chị Nga kể.

Vậy là ý tưởng làm bột ươi hòa tan ra đời. Làm sao vừa giữ được giá trị nguyên bản của hạt rừng vừa phù hợp với nhịp sống hiện đại. Gần một năm ròng rã nghiên cứu công thức, thử nghiệm quy trình ngâm, sấy và phối trộn nguyên liệu. 

Phải đến đầu năm 2025, chị Nga cùng cộng sự ở Hợp tác xã nông nghiệp – thương mại – dịch vụ Nhân Tâm mới cho ra đời sản phẩm Ươi Bay bột ươi hòa tan.

Bột hạt ươi được chế biến hoàn toàn từ nguyên liệu tự nhiên kết hợp cùng đường mía, chanh dây. Công nghệ sấy thăng hoa giúp giữ trọn hương vị và hoạt chất. Khi dùng có thể pha bột ươi với nước như một loại trà.

Môi trường và cộng đồng song hành

Câu chuyện về loại hạt rừng bốn năm kết trái một lần đến sản phẩm Ươi Bay là cả nỗ lực gieo mầm cho một hướng phát triển bền vững. Ở đó kinh tế, môi trường và cộng đồng cùng song hành. Ươi Bay được định hướng như một chuỗi giá trị khép kín.

Chị Nga thành lập Hợp tác xã Nhân Tâm thu mua hạt ươi, sơ chế, bảo quản khô tại kho với thời gian lưu trữ dài để đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định quanh năm. Với hệ thống máy móc hiện có, công suất xử lý đạt tối đa vài tấn hạt mỗi tháng. Tín hiệu vui là sau khoảng một năm vận hành, hợp tác xã đã hoàn vốn đầu tư máy móc.

Sáu tháng đầu ra mắt, Ươi Bay chưa bàn đến lợi nhuận mà cần tăng độ nhận diện thị trường. Từ Đà Nẵng, sản phẩm đã bắt đầu tỏa đến nhiều địa phương khác. 

Chị Nga nói khác biệt của Ươi Bay ở mục tiêu gìn giữ và tái tạo nguồn cây ươi đang dần mai một. Thay cho khai thác ngắn hạn bằng việc chặt cây lấy trái, dự án thuyết phục bà con bảo vệ cây, duy trì nguồn hạt ổn định hằng năm.

Qua đó nâng cao nhận thức về giá trị của rừng và cam kết đầu ra để người dân yên tâm phát triển bền vững. Hợp tác xã dự kiến phối hợp trồng mới khoảng 1.000 cây ươi nhằm tạo nguồn nguyên liệu lâu dài, giảm áp lực lên rừng tự nhiên. Đồng thời tạo thêm việc làm và sinh kế ổn định cho người dân địa phương trong các khâu thu lượm, sơ chế và sản xuất.

Dẫu vậy, con đường khởi nghiệp không thiếu thách thức khi xuất phát từ một vùng quê nhỏ, hợp tác xã chưa mạnh về truyền thông nên các bước đi cũng chậm. “Đầu tư thêm máy sấy thăng hoa, máy định lượng, máy tách vỏ hạt cần nguồn vốn khá lớn mà mình cũng đang thận trọng trong việc gọi vốn và phải ưu tiên hoàn thiện quy trình sản xuất, chuẩn hóa chất lượng”, chị Nga nói.