Thế giới đã sẵn sàng đối phó với làn sóng ung thư toàn cầu đang gia tăng?

Theo phân tích mới của Nhóm cộng tác nghiên cứu Gánh nặng bệnh tật toàn cầu về ung thư (Global Burden of Disease Cancer Collaboration), được công bố trên The Lancet, số ca ung thư mới trên toàn thế giới đã tăng từ khoảng 9 triệu ca năm 1990 lên 18,5 triệu ca vào năm 2023. 

Trong cùng giai đoạn, số ca tử vong do ung thư tăng 74%, từ khoảng 6 triệu lên 10,4 triệu ca mỗi năm (không bao gồm ung thư da không phải u hắc tố).

Nhìn về tương lai, các mô hình dự báo cho thấy số ca ung thư mới sẽ tăng thêm 61% trong 25 năm tới, lên khoảng 30,5 triệu ca mỗi năm vào năm 2050. Số ca tử vong do ung thư được dự báo tăng gần 75%, lên khoảng 18,6 triệu ca mỗi năm, chủ yếu do tăng trưởng dân số và sự già hóa dân số toàn cầu.

Tiến sĩ Lisa Force, tác giả chính của nghiên cứu và là nhà khoa học tại Viện Đo lường và Đánh giá sức khỏe (IHME), Đại học Washington, cho biết: “Ung thư tiếp tục là một nguyên nhân chính gây gánh nặng bệnh tật trên toàn cầu và nghiên cứu của chúng tôi cho thấy mức gia tăng đáng kể trong những thập kỷ tới, đặc biệt ở các quốc gia có nguồn lực hạn chế”.

Gánh nặng ung thư gia tăng nhanh và không đồng đều

Dữ liệu từ 204 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy sự gia tăng ung thư không diễn ra đồng đều. Hơn một nửa số ca mắc mới và gần hai phần ba số ca tử vong do ung thư hiện nay xảy ra ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. 

Trong khi tỉ lệ tử vong do ung thư được chuẩn hóa theo độ tuổi đã giảm 24% trên toàn cầu từ năm 1990 đến năm 2023, sự cải thiện này chủ yếu diễn ra ở các quốc gia thu nhập cao.

Ngược lại, tỉ lệ mắc ung thư chuẩn hóa theo độ tuổi đã tăng 24% ở các quốc gia thu nhập thấp và 29% ở các quốc gia thu nhập trung bình thấp trong cùng giai đoạn. Điều này phản ánh sự gia tăng tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ cùng với khả năng phòng ngừa, tầm soát và điều trị còn hạn chế.

Năm 2023, ung thư vú là loại ung thư được chẩn đoán phổ biến nhất trên toàn cầu, trong khi ung thư khí quản, phế quản và phổi vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do ung thư.

Lebanon ghi nhận mức tăng lớn nhất về tỉ lệ mắc và tử vong chuẩn hóa theo độ tuổi ở cả nam và nữ, trong khi Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất có mức giảm mạnh nhất về tỉ lệ mắc và Kazakhstan có mức giảm lớn nhất về tỉ lệ tử vong.

Mặc dù tỉ lệ tử vong chuẩn hóa theo độ tuổi không được dự báo tăng trong tương lai, tổng số ca mắc và tử vong vẫn sẽ tăng mạnh do nhân khẩu học thay đổi. 

Điều này khiến mục tiêu của Liên hợp quốc về giảm một phần ba số ca tử vong sớm do các bệnh không lây nhiễm, bao gồm ung thư, vào năm 2030 trở nên khó đạt được.

TS Theo Vos, đồng tác giả nghiên cứu tại IHME, nhận định: “Với khoảng 4 trên 10 ca tử vong do ung thư liên quan đến các yếu tố nguy cơ đã được xác định, các quốc gia có cơ hội rất lớn để giảm gánh nặng ung thư bằng cách nhắm vào những yếu tố này thông qua chính sách và can thiệp y tế công cộng”.

Phòng ngừa, công bằng y tế và hành động chính sách

Phân tích cho thấy 42% số ca tử vong do ung thư trên toàn cầu năm 2023, tương đương khoảng 4,3 triệu ca, có liên quan đến 44 yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh được. Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ lớn nhất, chiếm khoảng 21% số ca tử vong do ung thư toàn cầu. 

Ở các quốc gia thu nhập thấp, quan hệ tình dục không an toàn lại là yếu tố nguy cơ hàng đầu, liên quan đến khoảng 12,5% số ca tử vong do ung thư.

Nam giới có tỉ lệ tử vong do ung thư liên quan đến các yếu tố nguy cơ có thể phòng ngừa cao hơn nữ giới: 46% ở nam so với 36% ở nữ. Các yếu tố chính bao gồm thuốc lá, chế độ ăn uống không lành mạnh, uống rượu nhiều, béo phì, đường huyết cao, rủi ro nghề nghiệp và ô nhiễm không khí.

TS Meghnath Dhimal, đồng tác giả nghiên cứu từ Hội đồng Nghiên cứu Y tế Nepal, cảnh báo: “Sự gia tăng ung thư ở các nước thu nhập thấp và trung bình là một thảm họa đang hình thành. Có những biện pháp can thiệp hiệu quả về chi phí, nhưng chúng cần được ưu tiên và triển khai ở quy mô lớn”.

Các chuyên gia nhấn mạnh rằng phòng ngừa phải được tích hợp vào chính sách y tế quốc gia, từ kiểm soát thuốc lá, cải thiện dinh dưỡng, thúc đẩy vận động thể lực, giảm ô nhiễm, đến tiêm phòng và điều trị các bệnh nhiễm trùng liên quan đến ung thư. 

Song song với đó là mở rộng tầm soát sớm, chẩn đoán chính xác và bảo đảm tiếp cận điều trị chất lượng cho mọi bệnh nhân, bất kể nơi sinh sống hay mức thu nhập.

Các tác giả cũng lưu ý những hạn chế của nghiên cứu, bao gồm thiếu dữ liệu chất lượng cao ở nhiều khu vực, chưa tính đến tác động lâu dài của đại dịch COVID-19, xung đột vũ trang hay các đột phá y học trong tương lai. 

Một số yếu tố nhiễm trùng làm tăng nguy cơ ung thư, như Helicobacter pylori hay Schistosoma haematobium, cũng chưa được tính đầy đủ, có thể dẫn đến việc đánh giá thấp gánh nặng ung thư ở một số vùng.

Các nhà khoa học kết luận rằng ung thư không chỉ là thách thức y học mà còn là phép thử đối với khả năng hợp tác và công bằng toàn cầu. Nếu không có hành động kịp thời và dựa trên bằng chứng, làn sóng ung thư đang dâng lên có thể vượt quá khả năng ứng phó của nhiều quốc gia trong những thập kỷ tới.