Xây tiếp tháp bỏ hoang của VICEM, hơn 100 năm mới thu hồi vốn

Chiều 3/2, TAND Hà Nội khép lại phiên xét xử hàng loạt cựu lãnh đạo, cán bộ Tổng công ty Xi măng Việt Nam (VICEM) và Tổng công ty Tư vấn xây dựng Việt Nam VNCC trong sai phạm khiến tháp 27 tầng bỏ hoang 11 năm tại khu đất mặt đường Phạm Hùng, Hà Nội – chỉ cách tòa nhà cao thứ 2 Việt Nam 100 mét.

Phần lớn các bị cáo đều về hưu, nhiều người trên 70 tuổi, có người sức khỏe kém, ngồi xe lăn suốt phiên tòa.

Sự lãng phí tài sản công đặc biệt nghiêm trọng trong vụ án này là hệ quả không tránh khỏi của chuỗi những quyết sách, kỳ vọng sai lầm từ các lãnh đạo VICEM thời kỳ trước.

Như cựu Tổng giám đốc Nguyễn Ngọc Anh, 73 tuổi, người lĩnh án cao nhất vụ án với 15 năm tù kèm mức liên đới bồi thường 61 tỷ đồng, từng bật khóc thú nhận: “Ngay từ đầu biết sẽ lỗ, nhưng tòa tháp là ước mơ bao năm của hàng nghìn anh em đồng nghiệp các thế hệ đã làm việc hàng chục năm không có nổi trụ sở khang trang”.

Chiều nay, ông cùng nhiều cựu đồng nghiệp năm xưa một lần nữa bật khóc khi bản án của TAND Hà Nội ghi nhận điều này và khẳng định các bị cáo “không có mục đích tư lợi”.

Nhưng sai lầm của họ là có thật, và hậu quả là tòa nhà sừng sững 11 năm vẫn chưa có dấu hiệu được khắc phục.

>>Mức án của các bị cáo và phân chia trách nhiệm bồi thường 300 tỷ đồng

Nói một cách dễ hiểu, các bị cáo biết rõ mô hình xây dựng văn phòng cho thuê không phải chiến lược sinh lời. Nhưng để được duyệt ngân sách cho dự án trên khu đất vàng này, họ đã “vẽ” lên những con số rất đẹp về hiệu quả tài chính của dự án.

Điển hình, giá thuê văn phòng thực tế chỉ 20 USD/m2 đã được các cựu lãnh đạo VICEM cùng các chuyên gia tại VNCC thông đồng, nâng gấp 2,5 lần lên 50 USD/m2. Tương tự với các hạng mục khác.

Dự án dừng giữa chừng khi VICEM đã rót hơn 1.245 tỷ ngân sách Nhà nước vào đó, đồng thời vẫn phải mải miết trả lãi ngân hàng.

Hơn 100 năm không thu hồi được vốn

Mổ xẻ những nhức nhối trong dự án này, trong bản án chiều nay, HĐXX đánh giá, thực tế sau khi bị dừng triển khai từ năm 2015, VICEM đã tìm nhiều cách để khắc phục sai phạm, tích cực triển khai như chuyển dự án hoặc tiếp tục thực hiện nhưng đều không khả thi. Do các đối tác sau khi tìm hiểu đều không đồng ý mua lại. Câu trả lời rất dễ hiểu: Dự án này quá khó để sinh lời.

Tòa viện dẫn, theo báo cáo nghiên cứu của VVFC (Công ty CP Định giá và Dịch vụ tài chính Việt Nam) năm 2019, với giá cho thuê phòng khi đó, để tiếp tục đầu tư tháp VICEM thì cần hơn 100 năm mới có thể thu hồi được vốn. Như vậy dự án không có hiệu quả kinh tế nếu đầu tư theo hướng văn phòng cho thuê.

Chính vì vậy, theo tòa, dù VICEM đã cắt giảm, điều chỉnh tổng mức đầu tư xuống nhưng để tiếp tục triển khai dự án, Bộ Xây dựng nhiều lần yêu cầu VICEM xem xét, đánh giá lại hiệu quả thực tế trước khi chấp thuận chủ trương.

Dù năm 2023, VICEM đã được Thủ tướng đồng ý cho tiếp tục triển khai dự án nhưng đến nay doanh nghiệp nhà nước này vẫn chưa thể đầu tư, do vướng mắc hậu quả kinh tế của nó.

Ngoài ra, HĐXX cho rằng hậu quả lãng phí đặc biệt nghiêm trọng này còn do pháp luật về đầu tư xây dựng thực tế chưa chặt chẽ, chưa đồng bộ, thiếu cơ chế kiểm tra kiểm soát của các cơ quan quản lý nhà nước. Điều này dẫn đến tình trạng doanh nghiệp chủ đầu tư có quyền tự lập thẩm định phê duyệt đầu tư dự án sau đó không báo cáo hoặc báo cáo không đầy đủ chính xác thậm chí báo cáo gian dối với cơ quan quản lý nhà nước mà không bị phát hiện.

Như VICEM trong vụ án này đã “tự đá bóng, tự thổi còi”, tự xác định giá cho thuê, tự nâng giá để dự án “có vẻ” có tiềm năng để được phê duyệt. Nhưng ngay khi được phê duyệt vốn, chỉ 3 ngày sau đã tự ý điều chỉnh tổng vốn đầu tư mà không báo cáo bất cứ ai, cũng không bị cơ quan quản lý nào phát hiện, chấn chỉnh.

Theo tòa, cũng do các pháp luật về đầu tư xây dựng có lỗ hổng, dẫn đến không có biện pháp ngăn chặn kịp thời. Cuối cùng, công trình dang dở, không có biện pháp khắc phục dẫn đến thất thoát, lãng phí tài sản công.

Trong lĩnh vực luật pháp xây dựng về đấu thầu, HĐXX cũng nhận thấy dù đã quy định chủ đầu tư phải có doanh thu, vốn chủ sở hữu đảm bảo; nhà thầu xây dựng, cũng phải có năng lực tài chính để thực hiện gói thầu mình làm. Nhưng trong vụ án này, chủ đầu tư VICEM, lẫn nhà thầu ECON đều là những doanh nghiệp yếu kém, không đủ năng lực tài chính. Họ thông đồng để “anh không đủ tiền trả vẫn được duyệt dự án, tôi không đủ năng lực vẫn được thi công”.

Sản phẩm của sự kết hợp này dẫn đến một công trình hoang phế hơn một thập kỷ, là dấu hỏi lớn với tất cả người làm công tác xây dựng, quản lý nhà nước, và cả những người từng nhìn thấy nó.

Kiến nghị xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về đầu tư công

TAND Hà Nội chiều nay đã tuyên một bản án không chỉ gồm những phán xét, mức án tù và phân chia trách nhiệm bồi thường khoản thiệt hại khổng lồ. HĐXX đã đưa ra loạt kiến nghị dài, chi tiết để hồi sinh công trình này, và quan trọng hơn là tránh những “tháp VICEM” khác trong tương lai.

Thứ nhất, HĐXX kiến nghị Chính phủ, Thủ tướng chỉ đạo Bộ Xây dựng phối hợp với các bộ ngành hướng dẫn chỉ đạo VICEM khẩn trương khắc phục các tồn tại vi phạm để tiếp tục đầu tư đưa công trình dự án vào khai thác sử dụng.

Trách nhiệm cụ thể từng bộ ngành trong xây dựng, đấu thầu cũng cần xem xét lại.

Thứ hai, Tòa kiến nghị Bộ Tài chính rà soát sửa đổi các văn bản pháp luật liên quan theo hướng khắc phục tình trạng lồng ghép trong quản lý ngân sách nhà nước, tăng cường vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và tính chủ động, tự chịu trách nhiệm của địa phương.

Bộ Tài chính cũng cần bổ sung quy định về cơ sở dữ liệu quốc gia về tiết kiệm chống lãng phí, công khai thông tin làm cơ sở cho việc giám sát kiểm tra và phát lãng phí hiệu quả. Ngoài ra, Bộ cần tập trung bố trí kinh phí cho các dự án trọng điểm dứt điểm, tránh dàn trải kéo dài thời gian thực hiện gây phát sinh chi phí và lãng phí.

Bộ cần tham mưu cho Chính phủ xây dựng và hoàn thiện cơ sở dữ liệu về đầu tư công để quản lý theo dõi tiến độ và hiệu quả các dự án một cách minh bạch kịp thời phát hiện các dấu hiệu lãng phí, theo tòa.

Kiến nghị thứ ba dành cho Bộ Xây dựng – cơ quan chủ quản VICEM. Theo đó, với dự án sử dụng ngân sách công, Bộ cần có văn bản hướng dẫn đánh giá hiệu quả của dự án ngay trong quá trình nhen nhóm ý tưởng, tức là giai đoạn lập, thẩm định báo cáo nghiên cứu khả thi.

Điều này, theo tòa, sẽ tránh tình trạng các đơn vị tư vấn thực hiện đánh giá hiệu quả kinh tế mang tính tùy tiện, thay đổi các chỉ số kinh tế để cho “cảm giác” dự án sẽ có hiệu quả. Như việc VICEM và VNCC lập “khống” giá thuê văn phòng trong vụ án này.

Từ đó, Bộ Xây dựng cũng được kiến nghị sửa đổi quy định liên quan các đơn giá trong xây dựng phải sát thực tế, theo giá thị trường, đảm bảo nguyên tắc: Doanh nghiệp thực hiện dự án có lợi nhuận trên phương án tiết kiệm tối đa, tránh các quyết định đầu tư sai lầm ngay từ đầu.

Đối với Tổng công ty tư vấn xây dựng Việt Nam VNCC, Tòa kiến nghị rà soát sửa đổi bổ sung hệ thống quy trình ISO để đảm bảo việc thu thập thông tin, đánh giá phân tích hiệu quả kinh tế xã hội của dự án đầu tư mang tính khoa học, khách quan, minh bạch, phù hợp với không gian, thời gian và tính chất của dự án.

VNCC cũng cần bố trí cán bộ đủ năng lực trình độ kinh nghiệm chuyên môn vào các vị trí then chốt trong hệ thống quy trình ISO để đảm bảo thực hiện nhiệm vụ khách quan trung thực, khoa học.

Quá trình điều tra vụ án này, nhà chức trách xét trách nhiệm một số lãnh đạo chủ chốt tại VICEM tháng 6/2012 đến năm 2025, cá nhân tại VNCC liên quan đến lập hồ sơ dự án VICEM; các cá nhân của Vụ Kế hoạch tài chính (Bộ Xây dựng) được giao nhiệm vụ theo dõi hoạt động sản xuất đầu tư các dự án của VICEM; các cá nhân tại Sở Kế hoạch và đầu tư Hà Nội (nay là sở Tài chính), Sở Tài nguyên và môi trường Hà Nội (nay là Sở Nông nghiệp và môi trường) – những người liên quan tham mưu ban hành quyết định giao đất, cấp giấy chứng nhận đầu tư cho VICEM.

Đến nay nhà chức trách xác định họ “có vị trí vai trò ở mức độ vi phạm khác nhau” nhưng chưa đủ căn cứ xem xét trách nhiệm hình sự; có trường hợp đã hết thời hiệu truy cứu. Cơ quan điều tra đã có văn bản kiến nghị các cơ quan chủ quản xem xét xử lý theo quy định của Đảng và chính quyền là phù hợp.

Tòa cũng thông báo, tiếp tục xác minh các gói thầu thi công dự án trung tâm điều hành và giao dịch VICEM, nếu có vi phạm, sẽ xử lý theo quy định của pháp luật.

Thanh Lam