Dấu ấn 15 khóa Quốc hội qua 5 bản Hiến pháp

Phát biểu tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh ngày 6/1/1946 là mốc mở đầu cho quá trình hình thành Quốc hội Việt Nam, khi người dân lần đầu thực hiện quyền bầu cử, trực tiếp lựa chọn cơ quan đại diện quyền lực nhà nước. Từ cuộc Tổng tuyển cử này, Quốc hội ra đời và từng bước khẳng định vai trò trung tâm trong đời sống chính trị – pháp lý của đất nước.

Quốc hội khóa 1 được bầu trong bối cảnh chính quyền cách mạng non trẻ vừa giành độc lập, vừa phải đối mặt với chiến tranh. Nhiệm kỳ kéo dài do điều kiện lịch sử đặc biệt đã thông qua Hiến pháp đầu tiên, đặt nền móng cho mô hình Nhà nước dân chủ nhân dân, đồng thời duy trì hoạt động lập pháp trong suốt những năm kháng chiến và chia cắt đất nước.

Từ Quốc hội khóa 2 đến khóa 5, hoạt động lập hiến, lập pháp được đặt trong khuôn khổ Hiến pháp 1959, gắn với nhiệm vụ xây dựng miền Bắc, khôi phục và phát triển kinh tế, đồng thời làm hậu phương cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng chính trong giai đoạn này, Quốc hội đã từng bước định hình vai trò cơ quan quyết định các vấn đề lớn của đất nước, từ tổ chức bộ máy nhà nước đến các kế hoạch phát triển dài hạn.

Trong lịch sử lập pháp hiện đại, Quốc hội khóa 2 được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là nhiệm kỳ có vị trí đặc biệt. Tham luận tại Hội thảo khoa học 80 năm Quốc hội hình thành và phát triển, tiến sĩ Ngô Hoàng Nam, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, cho biết đây là giai đoạn hệ thống luật về tổ chức bộ máy nhà nước bước đầu được hoàn chỉnh, với việc thông qua Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Hội đồng Chính phủ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và Luật Tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân.

Cũng trong nhiệm kỳ này, các nguyên tắc như bình đẳng trước pháp luật, xét xử công khai, quyền bào chữa và tổ chức bộ máy tư pháp được ghi nhận rõ ràng. Quốc hội lần đầu phê chuẩn các kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, trong đó có Kế hoạch 5 năm lần thứ nhất giai đoạn 1961-1965, qua đó xác lập cơ sở pháp lý cho việc huy động và phân bổ nguồn lực toàn xã hội.

Lần đầu tiên trong lịch sử, các chỉ tiêu kinh tế lớn của đất nước được Quốc hội thông qua, trở thành căn cứ để huy động và phân bổ nguồn lực toàn xã hội. Đây là nền tảng pháp lý cho việc xây dựng “hậu phương lớn”, đủ sức chi viện lâu dài cho sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước. Đối với địa giới hành chính, Quốc hội khóa 2 đã phê chuẩn việc mở rộng Thủ đô Hà Nội, thành lập Khu tự trị Tây Bắc với ba tỉnh, cũng như hợp nhất nhiều tỉnh và thành phố ở miền Bắc – đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ.

Sau khi đất nước thống nhất, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội khóa 6 được tổ chức trên phạm vi cả nước. Quốc hội thông qua Hiến pháp năm 1980 đã đặt nền tảng cho hệ thống pháp luật thống nhất, đáp ứng yêu cầu quản lý và xây dựng đất nước trong điều kiện hòa bình.

Trên cơ sở Hiến pháp 1980, Quốc hội khóa 7 và khóa 8 hoạt động trong bối cảnh nền kinh tế còn nhiều khó khăn. Theo Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, đây là giai đoạn Quốc hội vừa kiện toàn tổ chức bộ máy nhà nước, vừa từng bước tìm kiếm khuôn khổ pháp lý phù hợp với yêu cầu đổi mới.

Quốc hội khóa 7 (1981-1987) được xem là nhiệm kỳ mang tính chuyển tiếp của quá trình lập pháp, khi đất nước phải đối mặt với khủng hoảng kinh tế xã hội sau chiến tranh, đồng thời chịu tác động của bao vây, cấm vận. Nhiệm kỳ này tập trung tổ chức thực thi Hiến pháp 1980 và kiện toàn các thiết chế như Hội đồng Nhà nước, Hội đồng Bộ trưởng và hệ thống chính quyền địa phương, nhằm bảo đảm thống nhất quản lý quốc gia trong bối cảnh nhiều thách thức.

Quốc hội khóa 8 ghi dấu mốc quan trọng với việc thông qua Hiến pháp năm 1992, tạo hành lang pháp lý cho công cuộc đổi mới toàn diện và mở rộng hội nhập của đất nước.

Từ Quốc hội khóa 9 đến khóa 12 (1992 đến 2012), hoạt động lập pháp diễn ra trong khuôn khổ Hiến pháp 1992, tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật phục vụ phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh hội nhập quốc tế.

Hiến pháp năm 2013, được ban hành trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa 13 và tiếp tục triển khai ở khóa 14, đánh dấu bước phát triển mới về tư duy lập hiến. Theo nguyên Phó bí thư Thường trực Đảng ủy Cơ quan Văn phòng Quốc hội Trịnh Giáng Hương, Quốc hội khóa 13 cũng ghi dấu ấn khi lần đầu tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp cùng nhiệm kỳ, đồng thời thực hiện lấy phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn, qua đó tăng cường cơ chế giám sát quyền lực.

Quốc hội khóa 15 hoạt động trong bối cảnh nhiều biến động trong nước và quốc tế. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho rằng nhiệm kỳ này tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn pháp luật, quyết định những vấn đề lớn về kinh tế xã hội, ngân sách, quốc phòng, an ninh, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới tư duy trong xây dựng pháp luật.

Quốc hội khóa 15 cũng ghi nhận khối lượng công việc lập pháp rất lớn, tập trung sửa đổi, ban hành nhiều luật, nghị quyết nhằm sắp xếp tổ chức bộ máy, tinh gọn hệ thống chính trị, bảo đảm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và điều chỉnh thể chế để mở đường cho đất nước phát triển.

Theo Chủ tịch Quốc hội, chặng đường 80 năm với 15 khóa Quốc hội và 5 bản Hiến pháp cho thấy mỗi giai đoạn phát triển của đất nước đều gắn với những lựa chọn lập hiến, lập pháp khác nhau. Trước mắt, Quốc hội được kỳ vọng góp phần vào thành công của Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14 của Đảng và chuẩn bị cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa 16, tiếp tục vai trò định hình thể chế trong giai đoạn phát triển tiếp theo của đất nước.

Sơn Hà